Monkwise

DE PRIJS OP HET LEVEN


© Dick Muntjewerff, Oostzaan 2021

INLEIDING

Om orde te scheppen in de chaos van het leven, hebben we de neiging een samenhangend levensverhaal te vertellen. De werkelijkheid blijft complex en weerbarstig.

De vondst

24 februari 2021  is een bijzondere dag. Moeder wordt overgebracht naar de verpleeg afdeling van een ouderencomplex in haar dorp. Over 3 dagen wordt ze 96 jaar.
Aan een halve eeuw zelfstandige bewoning op hetzelfde adres komt definitief een einde.
Vader is al 21 jaar dood. Hij heeft dit huis laten bouwen en is er gestorven.

Voor het eerst in jaren zijn we hier met 5: mijn zussen Jannie en Anja, zwager Rob en ik. Moeder ligt op de bank te rusten. Zij begrijpt maar half wat er te gebeuren staat. Aan ons de taak, moeder af te voeren en te bepalen welke spullen met haar meegaan. Van wat achterblijft, zullen wij nemen wat ons bevalt. De rest gaat naar derden, de Kringloop of de stort. Wij gaan kamers betreden waar je nooit mocht komen en kasten openen om de inhoud overhoop te halen. Het lijkt wel een razzia.

Ik maak een rondje door alle vertrekken, als een soort hernieuwde kennismaking. Vanuit het raam van mijn oude slaapkamer kijk ik uit op een randje huizen, daarachter weilanden. Hier is nauwelijks iets veranderd en toch zijn we een halve eeuw verder. In stilte excuseer ik me voor het huis dat ik vanaf nu brutaal zal aanranden.

Waar te beginnen in deze toch ordentelijke opslagplaats van meubilair, wanddecoratie, afgedankte machines voor huisvlijt, gereedschap uit de jaren 1940, kasten vol ondergoed, diadozen met nauwkeurige opschriften, beschadigd servies en een beschimmelde tas met foto apparatuur? Wil ik iets meenemen, een begerenswaardig en eindelijk bereikbaar kleinood, keukenspullen of een wandklok? Bij al wat ik zie, komt hetzelfde woord in me op: achterhaald. Er is gewoon teveel tijd heengegaan om nog aan iets gehecht te kunnen zijn. Een beetje moedeloos trek ik kastdeuren open, snuffel wat rond en sluit de deuren maar weer. Dan is er toch nog een verrassing: een stapel volgeschreven huishoudboekjes. Ze bestrijken grofweg de periode 1941 – 2000. Voor mij vormen zij de heilige graal in dit huis, want aanstonds realiseer ik me de mogelijkheden.

De boekjes bevatten eindeloze lijsten van goederen en diensten die worden afgenomen, alsmede wat hiervoor wordt betaald. Een verleden op basis van uitgaven ontvouwt zich.
En toch weet ik op voorhand: de essentie van wat zich afspeelde, zal ontbreken. Gegevens op schrift vormen slechts een bijdrage. De belangrijkste communicatie is fysiek, zelfs non-verbaal. Dat is het domein van het zwijgen, de blik, het onvervulde verlangen, de loden sfeer die uitgaat van eikenhouten meubilair en geborduurde schellenkoorden, het zoemen van de koelkast, de verkeerd gemonteerde lichtschakelaar, de totale stilte in de garage. Dit huis heeft de uitstraling van een alles omvattende beklemming. Evengoed is maar gewoon een huis.

De landing

Slechts twee decennia voeren onze ouders een tuinbouwbedrijf, maar het zijn wel de jaren waarin ik opgroei. Vanaf 1955 bevinden de meest nabije buren zich op een halve kilometer. Het zijn veeboeren met wie je als tuinder weinig deelt. De lokale mobiliteit is laag. Alleen welvarende mensen en middenstanders bezitten een auto. Bijna niemand gaat met vakantie, laat staan naar het buitenland. Contacten van het gezin met de buitenwereld zijn beperkt en oppervlakkig. Isolement is een kernwoord. Dit zijn de jaren 1950 en 1960.

Tot 1961 geldt in Nederland een werkweek van 48 uur, waarbij ook op zaterdag wordt gewerkt. Vanaf dan verwerven de burgers meer tijd om geld uit te geven. Op zondag zijn de winkels gesloten om in de Hollandse Zuilenmaatschappij de Heer te dienen. De consumptiemaatschappij dient zich voorzichtig maar onomkeerbaar aan.
In de landbouw wordt op zaterdag nog lang doorgewerkt, vooral in het oogstseizoen. Vader maakt werkweken van 60 uur en meer. Met het klimmen der jaren zullen mijn zussen en ik op zaterdag en in de schoolvakanties hierin meegaan.

In het zomerseizoen staat vader om 5.30 uur op, tikt met zijn duimnagel tegen de barometer, warmt melk in een steelpan en eet een boterham. De werkdag begint om 6 uur en eindigt 12 uur later, onderbroken door 1 uur middagpauze en een paar korte rustmomenten met koffie en thee. In de wintermaanden wordt de werktijd aangepast aan het beschikbare daglicht. Soms wordt er dagen achtereen gewerkt in de schuur, onder het licht van TL buizen. Vader beschouwt zijn lichaam als een machine die geen haperingen mag vertonen. In de bedrijfsjaren heb ik hem nooit ziek op bed zien liggen.

Moeder is het liefst binnenshuis, aan tafel met lappen stof, breiwol en briefpapier. Grof werk delegeert zij, als het even kan. Toch is zij vele uren kwijt aan het opmaken van bedden en het bereiden van eten op een gasstel met slechts twee volwaardige pitten. Op maandag wordt gewassen, op dinsdag gestreken. De was hangt ’s zomers op het erf te drogen, maar in de winter domineert ze de woonkamer, aan een kastdeur en een zelfbouw rekje voor de kolenkachel. Condens druipt van de ramen. Hieraan terugdenken, voert me terug naar een tijd die oneindig ver weg ligt. Toch vindt dit alles plaats in mijn eigen leven.

Op het platteland werken veel kinderen van jongs af mee. Mijn zussen en ik vergroeien met het bedrijf: wij kennen school en thuis en de wegen die hiertussen liggen. Het helpen van de ouders begint spelenderwijs, met een uur of anderhalf. Al snel kan dit oplopen: uren worden dagen, weken en in de zomer zelfs maanden. Tegen dat je 14 of 15 bent, draai je volledig mee. Er wordt personeel mee bespaard en wat zou je anders moeten doen? Doelloos rondhangen op het erf is geen optie, verveling een luxe die niet wordt erkend.

Zo gaat het jarenlang, tot deze kleine maar intense wereld in 1969 plotseling instort. Zonder beklag of overleg verkopen onze ouders have en goed. Vader wordt gemeentebode, de laagste functie ter secretarie. Moeder schikt zich en heeft haar eigen agenda. Een half jaar later verhuizen we naar het dorp van school en kerk, kruidenier en gemeentehuis. Wij zijn migranten met een zak geld. Vader is dan 44 jaar: een boerenman die uit eigen keuze belandt op kantoor van een overheidsinstelling. Als dat maar goed gaat.

Oude wijn in nieuwe zakken

Moeder claimt aanstonds haar nieuwe koninkrijk. Het is mijn huis, laat ze geregeld weten.  Haar territorium is voor ons slechts beperkt toegankelijk. In de keuken en woonkamer mag je komen zolang je uit de kasten blijft en niet eigenhandig de radio of de tv aanzet. Alleen de krant mag je vrij pakken. Van de bovenetage is alleen je eigen slaapkamer toegankelijk. Op de zolder heb je niets te zoeken. Diploma’s en cijferlijsten van school worden bewaard in de ouderlijke slaapkamer.
Wegens de opheffing van het bedrijf zijn wij kinderen alleen in huis nog nodig, onder gezag van moeder. Vooral mijn zussen krijgen hiermee te maken. Eens te meer bedenkt moeder klusjes waar je bijstaat, of beter: waar ze nadrukkelijk bij blijft staan. Er is weinig dat haar ontgaat. Gelukkig ben ik een jongen en bovendien laat ik me steeds minder zeggen.

De baan van vader is werkelijk lastig. Hij is niet gewend om orders te krijgen en koffie te zetten. Zijn nieuwe huisvesting en een BMW wekken jaloezie bij collega’s en superieuren. In eerste instantie probeert de werkgever ons in een armoedig woninkje te huisvesten, op steenworp afstand van het kantoor. Doel: permanente beschikbaarheid. Wat gaat er in vaders hoofd om wanneer hij uren aan de offset staat om Raadstukken te kopiëren? Hij is verplicht een uniform te dragen, waar hij gewend is dag aan dag hetzelfde afgeleefde kloffie aan te trekken. Als laatste arriveert zijn op maat gemaakte dienstpet. Ik salueer voor vader en klak mijn hakken op Duitse wijze. Een jaar eerder had ik iets dergelijks niet durven doen. Vader weigert de dienstpet te dragen. Gevolgen vanuit de werkgever blijven uit.

Stille krachten

In ons gezin wordt niemand verkracht, half dood geslagen of midden in de nacht buiten de deur gezet. Wel is er sprake van een slopend negativisme, een soort druppelgif  dat langzaam maar zeker elk plezier in het leven vergalt. Moeder is een dwingeland en vader buigt mee. Het kweekt onzekerheid en onzelfstandigheid, stelt je voor onaangename dilemma’s en dwingt je te verplaatsen in de krenterigheid van vader en het duistere brein van een moeder die onder psychische behandeling gesteld had moeten worden.
Hieronder ligt een tweede laag: die van de oorlog. Deze verstoort de adolescentie van beide ouders. Van uitgaan en rondkijken op de huwelijksmarkt komt weinig terecht. Er ontstaan  nauwelijks nieuwe opvattingen, passend bij een nieuwe generatie. Wanneer mijn ouders een gezin stichten, vertoeven zij om die reden nog goeddeels in de sfeer van de jaren 1930 , of nog dieper in de tijd. De clash van de jaren 1960 met een losbrekende jeugdcultuur overvalt hen: zelf zijn ze eigenlijk nooit jong geweest. In zoiets als sociale mobiliteit hebben ze weinig vertrouwen: dubbeltjes worden geen kwartjes.

De overgang van het agrarische bedrijfsleven naar het dorp werkt ontwrichtend. Wat brengen we nog voort, welke doelen worden eigenlijk nagestreefd? In mijn ogen komt de omslag neer op sociale degradatie, hoe geringschattend over boeren ook gedacht mag worden. Ik mis daarbij elke dag het landschap, het erf en de weidse luchten. Zoiets eenvoudigs als straatverlichting vormt al een ommekeer: in een dorp is het nooit echt donker. Vader verdedigt zijn besluit, maar ik breng er weinig begrip voor op:  Sociale zekerheid? Beter voor de kinderen? Bovenal voel ik mij miskend en afgeserveerd. Wij  hebben alles gedaan om het bedrijf overeind te houden en de verkoop kent geen dringende financiële reden. Zowel Jannie als ik hebben aspiraties voor opvolging. Jannie in de tuinderij, ik in de bloembollenteelt. Misschien gaat het om een midlife crisis, het gevoel kansen te missen. Misschien voelt vader aan dat met moeder in huis geen enkele opvolging kans van slagen heeft.
Hoe dan ook stort het gezin in: vader worstelt om overeind te blijven tussen de gemeentelijke pennenlikkers. Moeder is ons liever kwijt dan rijk. Jannie klampt zich vast aan haar opleiding aan de kweekschool. Mijn motivatie stort in. Ik rook, spijbel en jakker op mijn brommer door het dorp. Het is destructief en roekeloos. Anja is nog jong en moet gewoon naar school.

Een halve eeuw lang blijf ik bezig te achterhalen wat er mis gaat met het gezin waarin we opgroeien, hoe het zover kan komen dat we zelfs onze identiteit moeten hervinden. Aan volharding en oprechtheid blijk ik voortaan minder te hebben dan aan soepelheid en opportunisme. Niet de werkelijke prestaties, maar de manier om deze te presenteren, komen centraal te staan. Niet vriendschappen maar sociale netwerken zullen ertoe doen. Ik ben niet zo goed in permanente aanpassing. Ik zal op minstens 10 adressen wonen, maar het achtergelaten dijkhuis blijft altijd mijn thuis. Omdat bovendien de boerderij van grootvader is verkocht, lijkt het alsof we daarginder geen enkele geschiedenis hebben. Misschien juist daarom blijf ik er ronddwalen, in rijtochtjes op de brommer en later met de auto. Ik schrijf verhalen over mijn tijd hier en fotografeer van afstand het huis tientallen keren. Elke nieuwe bewoner zou het benauwd van mij kunnen krijgen. Toch gaat het mij om de plek, niet om wie er woont.

Westdijk, Beemster 1995. Het huis is door de nieuwe eigenaar wit geverfd. De vorstvrije schuur is nog intact.

Dansvloer

De notities zijn niet altijd gemakkelijk te interpreteren. Moeder maakt aparte lijstjes achterin en werkt vandaar naar voren. Vader en zoon dragen dezelfde voornaam. Moeder maakt onderscheid door mij Dickie en later Dick jr. of D. jr. te noemen, maar definitief uitsluitsel wie van ons het betreft, is niet altijd te geven. Officieel heet vader Dirk, maar moeder heeft een hekel aan die naam en noemt hem daarom Dick. Zij spelt de naam van haar dochter geregeld als Janny, waar dit met ie behoort. Zelf laat zij zich Marie noemen, waar ze eigenlijk Marijtje heet. Welkom op het Bal Masqué.

WAT VOORAF GAAT

De eerste schriftelijke overleveringen die mij bereiken, komen verrassend van vader. In het tweede oorlogsjaar 1941, hij is dan 16, noteert hij wat hem op het land bezighoudt, afgewisseld met notities over oorlogshandelingen. Vers van de lagere landbouwschool, moet hij zich op het land van mijn opa zien te redden. Opa is geen beste akkerbouwer en bovendien een notoire wanbetaler. Oma ligt vaak in het ziekenhuis. Opa verkiest bezoek aan zijn vrouw boven de broodnodige bedrijfsleiding. In de boerderij lopen nog 3 jongens rond, allen jonger dan vader. In 1943 overlijdt oma aan de gevolgen van kanker. Een jaar later hertrouwt opa met een ex verpleegster uit Utrecht. Met haar komst geraakt het eerste gezin onder zware druk. Stiefmoeder wil haar eigen kroost en begint een oorlog tegen de jongens.
Over dit conflict kan een dik boek van verbijstering en narigheid worden geschreven. Na een paar bedrijfsmissers is opa genoodzaakt zijn land te verkopen. De Kerk redt hem door een deal: opa verliest het land en lost zijn schulden in. Hij mag blijven boeren als pachter, nu als veehouder. Dit gaat hem beter af. De boerderij blijft wel zijn eigendom.

Op 15 april 1947 schrijft vader: voor het eerst in eigen land. Achter het huisraapzaad dat geheel is uitgevroren, gecuuld (= grove bewerking van aarde, DM). De grond is goed. Nog steeds sneeuw bij de poort. En op 8 juli van dat jaar: geregeld regen. Zullen nu de slabonen verrotten?  
Vader beschrijft hoe je schimmelziekten in de gewassen kunt herkennen. Het weer speelt een centrale rol op bedrijfsniveau. De organisatie van werkzaamheden hangt ermee samen. Een misoogst door vorst of hagelschade bepaalt in hoge mate het inkomen voor een jaar.

Tekening met ecoline: het afvoeren van suikerbieten op ons erf Westdijk Beemster 1966

Tuinbouw en akkerbouw zijn bezigheden waar veel gevaren dreigen. Midden jaren 1960 moeten in de Kerstnacht omreden van vorst ijlings de suikerbieten van het land worden gehaald. Bevriezing leidt namelijk tot suikerverlies en daarmee tot lagere opbrengsten. Vader en zijn halfbroer Klaas werken tot diep in de nacht door, met behulp van de schijnwerper achterop de tractor. Ik zie het gebeuren vanachter het venster van mijn slaapkamer.

De jongensdroom van vader gaat niet over een leven op het land. Liever wordt hij monteur, mecanicien, als het kan in de luchtvaart. Niet echt realistisch voor iemand met een opleiding Lagere Landbouwschool, maar mensen koesteren nu eenmaal hun hele leven dromen.
Eenmaal getrouwd en baas op een eigen stukje land, zal hij jaar in jaar uit werkweken van 60 uur en meer draaien. Hij werkt en slaapt, eet omdat het moet en neemt kennis van de wereld via krant en radio: je hebt geen bedrijf, je bent het. Buiten het werk wil hij zoveel mogelijk met rust worden gelaten. In huis loopt vader met deze houding aan de leiband van zijn vrouw. Hij doet er weinig aan om dit te veranderen en legitimeert hiermee bovendien de dienstbaarheid van zijn kinderen in het huishouden. Moeder claimt immers ook haar rechten op hulp. In de praktijk van alledag kan ze doen wat haar goeddunkt.


Moeder is de oudste telg van een boerenknecht en een winkeldochter uit de kleine middenstand. Waar zij droomt van een opleiding tot onderwijzeres, wordt zij met 14 jaar op een boerenerf aan het werk gezet. Oma neemt het leeuwendeel van de verdiensten in. Door nijver te sparen voor een naaimachine en zich bij te scholen, weet moeder zich hieraan te ontworstelen, Ze wordt naaister aan huis. Zo belandt ze in de boerderij waar haar toekomstige echtgenoot de onvrijwillige halfwas bedrijfsleider is.

Met hun huwelijk in 1948 begint het stel een tuinbouwbedrijf. De rolverdeling is traditioneel. Dit is niet zomaar een individuele keuze, maar gebet in de culturele realiteit. Hierin neemt de man het voortouw en is de vrouw volgend. Tot 1957 is zelfs wettelijk bepaald dat de getrouwde vrouw handelingsonbekwaam is.
Vader verdient het gezinsbrood op een tweetal stukjes grond, deels in de Eilandse Polder bij De Rijp, deels in de Beemster aan de westelijke dijk, even verderop.
Het land is nalatenschap van een tante zonder kinderen aan vaders kant. Vanuit dit geringe bezit zal vader langzamerhand uitbreiden door zijn 3 broers uit te kopen, de een na de ander, de een gemakkelijker dan de ander. Dit proces duurt tenminste een jaar of 10.

1944 en 1945 vader en moeder

Naast de huishoudelijke taken neemt moeder de opvoeding op zich van de kindjes die geboren worden. In eindeloze herhaling ontvouwt zich in de huishoudboekjes een wereld van lasten en plichten: kruidenier, breiwol, radiozegels, lidmaatschap van de Veiling, kwitantiezegels, belastingverplichtingen, stichtelijke boeken, sigaren voor vader en sloten verse melk. Een enkele keer wordt een ijsje vermeld. Uiteraard met de prijs.

KARRENSPOREN

Een levensverhaal is altijd complexer dan je kunt ontrafelen, laat staan presenteren. Geen antwoord wordt bijvoorbeeld verkregen op de vraag, hoe de verhouding is tussen bedrijfsuitgaven en het huishouden. Vader geeft een flink deel van het inkomen uit aan het bedrijf: een nieuwe schuur, aankoop van land en allerhande machines. Waar het jaarinkomen toeneemt, stijgen deze uitgaven, ongetwijfeld omdat investering aftrekbaar is op het belastbaar inkomen. Seizoensarbeid wordt zwart uitbetaald en boekhoudkundig opgevoerd als privé uitgave. Zo mijd je afdracht van sociale lasten. Vader heeft de neiging om elke betaling in het huishouden te beschouwen als op de rand van overbodig. Deze opvatting zal de onderlinge verhouding niet bevorderen.

Ouders en kinderen verhouden zich wel vaker levenslang tot elkaar in de patronen van de gezinsjaren. Loslaten is een kunst en dit geldt voor beide zijden. In ons ouderlijk huis zijn bepaalde opvattingen van meet af in beton gegoten. Het kind blijft altijd een snotneus, de ouder een gezagdrager die geen fouten mag maken en dit toch doet.
Vader delegeert ongaarne, waardoor je als kind onvoldoende leert. Wanneer het eens uitkomt, zet hij je op de tractor, maar legt niet uit hoe je moet schakelen.
Moeder geeft juist alles uit handen behalve de regie. Ingeval iets fout gaat, ligt dit per definitie aan de ander. Hiermee stuurt zij ons gedrag en uiteindelijk ons denken.

Op de dag van moeders uitplaatsing bedenkt mijn zus Jannie dat moeder op termijn ruimere kleding nodig heeft. Immers, in het tehuis zal ze beter te eten krijgen en dus aankomen.
Waar maakt mijn zus zich druk om? Zij spreekt moeder al jaren niet meer. Wij zijn evenwel getraind om op voorhand te reageren op mogelijke behoeften van onze ouders en eigen behoeften uit te stellen.

Vader en moeder geven ongetwijfeld om elkaar, maar houden elkaar evengoed gevangen. Aan vader wordt niet gevraagd wat hij wil eten; moeder mag geen rijbewijs halen. Nukkig zwijgen lijkt het cement van de relatie: zeg maar tegen je vader dat het eten klaar staat. Vader staat 3 meter verderop. Ieder graaft zich in en sluit zichzelf hiermee af. Hierin moeten wij een weg vinden en opletten niemand tekort te doen.

Misdaad en Straf, Schuld en Boete

In deze machtsstrijd is moeder dikwijls humeurig of van plan het te worden. Zij slaat ons met haar schoen of pantoffel, sluit je op, ontzegt je een maaltijd, dreigt en zet je voor schut. In drift staat ze geregeld op de vloer te stampen. Waar zij  desondanks vastloopt, schakelt zij vader in. Dit gebeurt met name aan de etenstafel. Moeder weet precies dat je een man niet moet zieken wanneer hij zit te eten en als kind laat je het wel uit je hoofd van tafel weg te lopen: ik heb met jou nog een appeltje te schillen…Vader slaat niet heel vaak, maar het komt voor en wanneer hij uithaalt, ben je nog niet jarig.

Naar de normen van de tijd spreken wij de ouders aan met U. Het noemen bij de voornaam is ondenkbaar. Pas in de jaren 1990 begin ik vader langzamerhand aan te spreken met  Je. Naar moeder toe neem ik al eerder het stilzwijgende besluit haar levenslang met U aan te spreken. Dit doe ik niet uit respect of zelfs maar uit beleefdheid, maar om de afstand tussen ons te bestendigen. Je is intiemer dan U en ik wil mezelf het comfort verschaffen dat moeder niet dichterbij kan komen. Om dezelfde reden geef ik haar nooit een zoen, maar slechts een hand, ook met haar verjaardag of de jaarwisseling.

ISOLEMENT

De buitenwereld

Hoe denkt de buitenwereld over ons? Als werkgever is vader bovenal meewerkend voorman. Hiermee dwingt hij respect af bij het seizoenspersoneel. Moeder daarentegen wordt breed ervaren als een wantrouwende pietlut, iemand die je beter mijdt. Lijdt zij hieronder? Moeder is net zo lief alleen. Ze maakt hooguit graag een praatje met winkeliers aan huis of met een zielige buurvrouw. Wanneer het haar uitkomt.
Familie zien we weinig. Afstand en algemeen gebrek aan mobiliteit spelen enige rol, maar beide ouders doen weinig moeite voor sociale omgang. Alleen de grootouders van vaders kant zijn voor ons bereikbaar op dagelijkse basis. Wat niet helpt aan onze eilandstatus, is dat moeder aan bijna iedereen een hekel heeft. Hiervoor kan een catalogus van redenen worden opgesteld, maar feit is dat betrokkenen dit voelen en hun conclusies trekken.

Isolement

Wij kinderen moeten laveren tussen ouders die beiden een beroep op ons doen, weekeinden en complete schoolvakanties omzetten in dienstverlening, niet zelden op het laatste moment bekend gemaakt.
Tot op zekere hoogte is dit gangbaar op het platteland van de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. Ooit zelfs werden zomerse schoolvakanties ingesteld om in de oogsttijd te kunnen meewerken. Vervelend en schadelijk is, dat wij te weinig onder andere mensen komen, geen fouten mogen maken, permanent onder curatele staan en tegelijk aan ons lot worden overgelaten. Buiten de ouders is er niemand om mee te praten of je prettig bij te voelen. Dus praten wij niet. Misschien is dit de reden, dat ik mij meer zal hechten aan de omgeving, de vogels in de lucht en mijn geringe bezittingen, dan aan mensen. Schoolvriendjes komen zelden op ons erf: het is te ver en ze hebben geen zin in terechtwijzingen van moeder.

Gevolgen op langere termijn

Tegen de tijd dat ik het huis verlaat, ben ik ongezond argwanend en onaanraakbaar. Eenmaal op mezelf, stort ik in om pas anderhalf jaar later te herstellen.
Twintig jaar later tref ik op mijn werk een chef met gedrag dat onvermijdelijk aan moeder doet denken: bemoeizucht tot op de millimeter, oordelen, achterbaksheid en emotionele chantage. Na 3 jaar kantooroorlog haak ik af. Tot voorbij de drempel handhaaf ik mijn zelfbeheersing, maar nog 10 jaar voel ik een bijna onhanteerbare razernij, leidend tot arbeidsuitval en daarmee tot verlies aan inkomsten en mogelijkheden.
Om het breder te stellen: wij belanden alle 3  vroeger of later bij een psycholoog of psychiater. Wij hebben allen dezelfde symptomen: woede, depressie en angsten.

Er zijn ook gevolgen voor onze ouders. Na twee decennia onafgebroken landarbeid en zorgen begint vader zijn slijtage te voelen. Oude dromen herleven: iets anders doen in het leven. Veel scholing heeft de man niet. Bijna tersluiks solliciteert hij als buschauffeur. Zijn voorbereiding is ondermaats en hij wordt afgewezen. Vervolgens toont hij belangstelling voor een baan als veredelaar van landbouwgewassen. Een interessant plan omdat hij met aanpassingen het bedrijf kan behouden. Hij laat zich vroegtijdig ontmoedigen en druipt af.
Gebrek aan communicatie wreekt zich genadeloos. In april 1969 valt alsnog het doek.

TIJDSLIMIET

Geschiedenis wordt laag voor laag opgebouwd tot uiteindelijk iets nieuws is ontstaan. Er is geen begin of einde. Het uitpeilen van een periode is daarom altijd arbitrair. De gedragingen en beweegredenen van ouders vinden hun oorsprong in vroeger tijden dan die van hun kinderen. Bovendien wordt tijd beleefd in samenhang met leeftijd en perspectief. De periode die ik beschrijf, is turbulent. Nederland gaat van industrie naar dienstverlening, de landbouw wordt gestroomlijnd en opgeschaald: duizenden boeren belanden in fabrieken. Gaandeweg stijgt de welvaart. Vrije tijd en mobiliteit overstromen het land. De Mammoetwet haalt het middelbaar onderwijs overhoop. En wat te denken van de opkomst van popmuziek en piratenzenders in het land van zouteloze liedjes en kerkgezang?
Ik kies ervoor de jaren te beschrijven van mijn aanwezigheid in het gezin: van mijn geboortedag tot vertrek uit huis. Hierover kan ik uit eigen ervaring putten. Binnen dit raamwerk ervaar ik de privacy van met name moeder niet als heilig. Daarbuiten wil ik terughoudend zijn: per slot zijn de huishoudboekjes niet ontstaan om mij erover te laten schrijven.

HUISHOUDBOEKJES, DE JAREN IN DE RIJP

Een waarschuwing vooraf is misschien op z’n plaats. Wat hierna volgt, is geen spectaculaire Apocalyps, maar een opsomming in monotonie en herhaling, een tijdloos tijdsverloop. Bovendien ben ik niet volledig. De lezer zou van slaap omvallen. Ik schets een beeld dat samenvalt met mijn herinneringen en gevoel.
Laat ik maar gewoon beginnen.

1952 februari 25

Maandagmorgen half 9, een kille en zonloze dag, word ik geboren in een oud huis aan het Oosteinde 147 in De Rijp. De vorige eigenaar heeft het uitgebaat als kruidenierswinkel. Dit deel van het pand zal vader jaren dienen tot winterse opslagruimte van pootaardappelen: geen overbodige luxe in een tijdvak met veel strenge winters. Onze ouders wonen hier een jaar of 7. Moeder ondervindt last van burenlawaai, veroorzaakt door een jong gezin dat zelfs naar de maatstaven van de tijd sociaal zwak mag worden genoemd. Bij mijn geboorte heb ik al een zusje, bijna 3 jaar ouder. Haar naam is Jannie.

Vader schijnt zich over de wieg te buigen met de woorden: de jongen heeft goede slabonen handen. Hij zal denken aan het landwerk, misschien aan de hulp die ik hem na een aantal jaren zal kunnen bieden.
melk ƒ 5,34  vlees ƒ 2,50  Rijkes ƒ 5,89  busgeld Amsterdam Dick ƒ 2,00 kastpapier ƒ 0,78  boek Spiegelserie ƒ 2,75  2 postzegelboekjes a 2ct ƒ 1,00 brood ƒ3,73 aspirine ƒ 0,60  wol ƒ 2,20
Spiegelserie levert Christelijke streekromans van schrijvers als Co Verburg.

Vanaf de jaren 30 tot diep in de jaren 60 verkeert het dorp in staat van verval. De situatie is dermate zorgelijk dat  plannen ontstaan om het deels te slopen. Dat dit niet gebeurt, ligt meer aan de inzet van buitenpoorters dan aan de dorpelingen zelf. Zij zijn het vocht, het duister van de diepe huizen en de eeuwige reparaties aan het houtwerk meer dan zat.

bron foto: Rijper Museum
Het woonhuis staat rechts (puntdak en lantaarn). Verderop ligt de brug over de ringvaart. Tegenover ons huis is smederij Bruntink gevestigd. Soms wordt er een paard beslagen..

1952 maart

Vader noteert in zijn schaars behouden gebleven boekhouding onder Ontvangsten: geboorte uitkering Ziekenfonds  ƒ 29,80. Onder Uitgaven staat: kosten kraamverpleegster ƒ 70,00 Van begin af  zijn de kosten aan mijn adres hoger dan de baten.

1952 april

Moeder noteert in april 1952 mijn dagelijkse gewichtstoename, mogelijk als verplichting voor het ontvangen van kraamhulp. Een andere reden kan ik niet bedenken: bij de geboorte weeg ik 9 pond en ik blijf een stevige baby.
melk ƒ 6,90  vlees ƒ 2,55  2 radiozegels ƒ 2,00  belasting 9,06 + 19,00 = ƒ 28,06 gedekt met ƒ 29,80 ziekenfonds. Het lijkt erop dat het ene gat met het andere wordt gedicht.
tailleband + knoopjes ƒ 1,10  Rijkes ƒ 12,57  vlees ƒ 1,95  vintrage winkel ƒ 8,03  2 bol nylonwol ƒ 4,16  collecte Zonnestraal ƒ 0,25  benzine Van Voorden ƒ 9,18 stof voor zomerjurk ƒ 18,00

1952 mei

Nieuwe NH Courant ƒ 1,12  vlees ƒ 2,95  Rijkes ƒ 11,33  brood ƒ 4,15  gas ƒ 14,40  bloemen ƒ 0,70 haarlint ƒ0,90  eieren ƒ 3,00 ceintuur en bieslint ƒ 1,45  melk ƒ 6,70  brood ƒ 4,36 groente en sinaasappelen ƒ 1,10  Het Parool ƒ 2,13  vlees en 5 pond vet ƒ 8,55 Rijn ƒ 4,50 6 knoopjes ƒ 0,60

1952 juni

Gas ƒ 14, 04 Jan Bus (verzekeringen) ƒ 37,00 weegschaal ƒ 7,50  geboortekaartjes Dickie ƒ 7,62 brood ƒ 3,52  Entree Beurs ƒ 0,40  melk ƒ 7,88  5 pond kersen ƒ 1,65  kralen ƒ 1,50  bedje Dickie gevuld ƒ 1,80  postzegels ƒ 0,75 2 bloemkolen + sinaasappels ƒ 0,95

1952 juli

4 pond suiker en snoep ƒ 2,17  25 kurken ƒ 0,30  kasboek ƒ 1,25  11,5 pond vet ƒ 11,50 groente ƒ 1,31  ziekenfonds ƒ 9,44 Moederblad ƒ 4,40 schoentjes teenstukjes ƒ 0,90 belasting ƒ 100,21 + ƒ 16,00 = ƒ 116,21 kousen ƒ 3,85  1,5 knot wol Sirene ƒ 4,42  kraagje rode jurk ƒ 5,50

1952 september

De Belastingdienst loopt in 1952 kennelijk achter met innen. Er wordt alsnog ingevorderd vanaf 1948. Het totaalbedrag van ƒ 195,79 moet zwaar zijn geweest om ineens op te brengen.
Te linkerzijde: opsomming van uitgaven. De inventarisatie gebeurt op maandelijkse basis. Sommige pagina’s zijn weggescheurd. De reden valt niet te achterhalen.

1952  december

schoentjes Dickie ƒ 5,50  blokkendoos ƒ 2,25
Op het platteland wordt veelvuldig gecollecteerd.  Voor steun aan blinden koopt moeder jarenlang borstels en boenders. Verder wordt de rammelbus opgehouden voor 40-45, Rode Kruis, Oorlogsgraven (klaproosdag), TBC bestrijding, kanker, oude van dagen, anjerdag, 4 sanatoria en de dierenbescherming. En dan is er nog de kerk, de NH Hervormde Kerk.

1953 januari

Op 25 januari 1953 kan ik zelfstandig lopend de box oversteken. Dit komt neer op  een gangbare 11 maanden.

Het Parool, lijfkrant van mijn jeugd,  ƒ 2,13. Collecte De Ramp ’53 ƒ 10,00 Gedoeld wordt op de overstromingen in Zuid Holland en Zeeland. Het verhaal gaat dat vader wil helpen met de tractor in het gebied, maar de tractor is van opa, niet van vader. Het gezin wordt “doorgelicht”, ofwel gecontroleerd op tbc: ƒ 3,15 Vader koopt een boekje over bietenteelt ƒ 1,55 Beroepsinformatie is helemaal niet duur.

1953 mei

Droste cacao ƒ 0,56 gegalvaniseerde emmer ƒ 4,41 sokjes Dickie  ƒ 0,90 Kleuter Bijbel ƒ 7,90  Kerk ƒ 5,00 ansichtkaarten ƒ 0,10 p/s fles gortepap ƒ 0,26

1953 juni

4 washandjes ƒ 1,00  brood ƒ 4,63  vlees ƒ 1,90  groente ƒ 1,65  zak briketten ƒ 2,50  3 bloemkolen ƒ 1,25  PEN ƒ 13,25  2 sigaren ƒ 0,36  tandarts kies gevuld ƒ 1,50  postzegels ƒ 5,40  10 eieren ƒ 1,50 kleuterschool Janny ƒ 2,50 gebruik Gemeentegrond ƒ 3,00 biskwie ƒ 0,34

1953 juli

6 citroenen ƒ 0,90  1 brood Honig ƒ 0,42  gas ƒ 12,95  inmaakvlies ƒ 0,40 ziekenfonds ƒ 9,12
2 krop sla
ƒ 0,20 + ƒ 0,32 = ƒ 0,52  inmaakkersen ƒ 3,10  De Wit wol ƒ 4,99 stopgaren ƒ 0,37
buskosten Wieringermeer
ƒ 10,00 inkomstenbelasting 1950 ƒ 25,95 grondbelasting 1953 ƒ 6,29 5 briefkaarten ƒ 0,35  koekjes ƒ 1,20 brood ƒ 4,90 Echfalon ƒ 0,41 fles pap ƒ 0,26
In de Wieringermeer woont familie van vaders kant.

1953 augustus

Sigaren verjaardag ƒ 1,80  brood ± ƒ 5,34  belasting vermogensheffing 1953 ƒ 22,24  groente ƒ 1,60  bordenkwast ƒ 0,41  schop en 3 bekertjes ƒ 1,65  dagje naar zee ƒ 6,10 NH Kerk ƒ 5,00

1953 september

Belasting dwangbevel ƒ 20,00 
Later kom ik een enkele keer een soortgelijke aanmaning tegen.
17 liter melk  ƒ 3,40. Vis komt incidenteel op tafel, mogelijk omdat er geen viswinkel in de buurt is. Her en der worden illegale fuiken geplaatst. Van begin af wordt naast Het Parool de Nieuwe Noord-Hollandse Courant (ƒ 1,19 p/m) gelezen. Deze krant wordt aangehouden omdat de prijzen van het Veilinggebouw Purmerend erin staan. Flinke kostenposten naast de Belastingdienst zijn: Ziekenfonds, flessengas en rookwerk voor vader. Kleding en beddengoed zijn relatief duur. Zo kost een watten deken ƒ 31,90, een korset ƒ 14,95, een tafelzeil ƒ 5,53 Ik denk dat dit laatste van een rol wordt gesneden. Kast plastic wordt vastgezet met punaises en is gemakkelijk schoon te houden.

1953 november

De kerstboom ƒ 1,58, kaarsen ƒ 0,65 Jarenlang worden er Gouda kaarsen in de boom geplaatst, op metalen knijphouders. De kaarsen zitten in een blauw doosje. Onder de kerstboom liggen kranten tegen het druipen van kaarsvet. Er is verhoogd risico op brand.

1954 januari

Gas,waterleiding,loonbelasting, Kerkbode,radiozegels,melk, vlees, groente, brood, kruidenier. Op 8 januari naar Amsterdam. Terug met vest ƒ 13,98  wol ƒ1,20  1.60 m lichtbruine stof ƒ 7,80  1 m. rokstof ƒ 10,50  1.80 m mantelstof ƒ 19,04  2 m. voering ƒ 3,30  35 cm stof capuchon ƒ 5,87  1.30 blouse stof ƒ 7,92  hoed ƒ 12,95  3 m. lingeriekatoen ƒ 4,05 handdoeken, theedoeken, washandjes, truitje voor verjaardag, 1 onderbroek ƒ 3,00

1954 februari

4 mud kolen, ziekenfonds, gas, NN Courant, groente, vlees, melkboer, boek Spiegelserie, titel Scherven Mie. Briefkaarten, postzegels, wol, 2 meter Cretonne ƒ 5,90 stopwol en splitzij. Echfalon, knoopjes, sigaren, 1 pak Brinta ƒ 0,56 Ergens diep in mij kan ik de Brinta nog proeven: een vieze smaak die voor mij met een gevoel van honger is verbonden.

Van dezelfde schrijver krijg ik met 10 jaar van de NH Kerk het boek Ibubesi het Kaffertje. Een Afrikaans jongetje (negertje) doet zijn best en verdomd als het niet waar is: hij is een Koningskind! Vader leest als jongeling boekjes over de Engelse detectieve Geoffry Gill en zijn Nederlandse vriend Willy Hendriks. Titelvoorbeeld: De man op de achtergrond. Met 15 jaar lees ik eveneens detectives, van Peter Cheney. Twee jaar later ontdek ik wegens voortgezette scholing alsnog literatuur. Hoe fragiel is de scheidslijn tussen stagnatie en vooruitgang?

1954 maart

Nederlanden ƒ 22,20 brood, vlees, groente, koffie ƒ 0,30 drop ƒ 0,40 gezinsverzorging ƒ 2,50 buskosten ƒ 1,00 tandpasta ƒ 0,75  schoenen Jannie ƒ 6,95  Inkomen belasting ƒ 160,00 wonderolie en shampoo ƒ 0,65 zeep ƒ 0,81 80 cm katoen broekje Jannie ƒ 1,56 30 eieren ƒ 3,60

1954 april

Kapper 5 april 1954 ƒ 0,45 (tekst: Dickie voor’t eerst geknipt) riem voor Joop ƒ 1,95 katoen sigaren ƒ0,72  tafelzeil ƒ 5,53 corset ƒ 14,75 gordijnstof keuken ƒ 21,90 kop & schotel Willy ƒ 0,80 Spiegelserie boek ƒ 2,75 ball pen ƒ 2,95 Brieven schrijft moeder met een vulpen.

1954 mei

Onder de dakpannen van het huis nestelen mussen. Het tjilpen houdt vader uit zijn slaap, reden om drastische maatregelen te nemen. Hij strooit vergiftigd voer. De mussen vallen dood van het dak in de naastgelegen steeg. Vader raapt ze op en legt ze bijeen in het achterdeel van de woning. De volgende morgen zijn ze verdwenen. Het raadsel heeft een naam: ratten. Zij slepen de gevederde lijkjes onder de vloer om ze in alle rust op te vreten.
brood, collecte, eieren, vlees, Rijkes, PEN, sigaren 2 x 2 = ƒ 0,72  

1954 juni

Op 17 juni zit ik in de bus naar het ziekenhuis in Purmerend. Mogelijk is mijn zus mee. Een van ons of van beiden worden de keelamandelen geknipt. Buskosten ƒ 1,15 Waarschijnlijk gaan we met een ziekentaxi naar huis: Ziekenfonds auto ƒ 1,50 brandverzekering firma Genis ƒ 12,70 collecte ouden van dagen ƒ 1,50 schepje Jannie ƒ 0,22

1954  augustus

Het gezin gaat naar Tilburg, waar een inmiddels getrouwde vriendin van moeder woont. Reisgeld ƒ 10,00. Deze vrienden zullen levenslang contact houden.
De kruidenier tijdens de woonperiode in De Rijp heet Dirk  Rijkes (Centra). Zijn opvolgende zoon heet Fred. Moeder informeert zich over godsdienstig opvoedende boeken. Zij bestelt de zogenaamde Kleuterbijbel en De Godsdienstige Opvoeding Van Onze Kinderen.
Kerstboom ƒ 1,25 areaalbelasting ƒ 75,00.

Kleuterbijbel door L. Spelberg – Stokmans, geïllustreerd door Co Egelie, 1936, prijs ƒ 7,90  uitgeverij Gaade.  

Moeder leert ons bidden voor het eten. Dit zal later bijdragen aan mijn afkeer van de kerk.
Je moet het gebed duidelijk articuleren en dus niet afraffelen. Bij een zeldzaam bezoek van schoolmakkers wanneer ik een jaar of 11 ben, word ik prompt gecorrigeerd. Mijn geloof bevat geen vreugde maar slechts schaamte en woede. God doet denken aan een oude chagrijn met een verrekijker, erop bedacht je te betrappen.


1955  voorjaar

schoenreparatie Dickie ƒ 1,65, closetpapier ƒ 0,56 klompen ƒ 1,50 rookwerk ƒ 1,88
Verf Van Petten (schildersbedrijf)
ƒ 10,00  Deze zal voor het nieuwe huis bedoeld zijn.
Er komen sintels (hoogovenslakken) voor het rijpad aan de dijk ƒ 25,95 Fiets Janny ƒ 55,00 advertentiekosten hiervoor ƒ 1,75 gootsteenbakje ƒ 1,35



HUISHOUDBOEKJES, DE JAREN AAN DE WESTDIJK

1955  juli

Deze maand verhuizen wij naar de Beemster. Op de plek van een door vader gesloopt oud boerderijtje, wordt een nieuw huis gebouwd voor ƒ 10.000,00 inclusief de subsidie, welke na de oorlog wordt verstrekt aan startende agrariërs die zich aan voedselproductie wijden. Ik vind het nieuwe huis aanstonds geweldig en herinner me de zwaluwen. Elektricien Jan van Etten staat op een trapje te zingen: tiritomba, tiritomba, een Italiaans volksliedje.

Tegenover ons huis, aan de overkant van de ringvaart liggen de fundamenten van de Knevelaer, een in 1919 afgebroken afwateringsmolen van de Eilandse Polder. De molen heeft er 300 jaar gestaan. Het gerucht gaat, dat ons land iets lager ligt dan de omringende akkers omdat gedurende voorgaande eeuwen precies hier het uitstromende water belandt.
Feit is, dat door slechte polderbemaling ons land meer dan eens onder water komt te staan. Het Waterschap blijft lange tijd doof voor klachten, mogelijk omdat de dominante veeboeren baat hebben bij een hogere waterstand. Zwakke machines voor de bemaling en een slecht functionerende organisatie kunnen evengoed de boosdoeners zijn.
Intussen verrotten vaders oogsten en je kan nergens een claim indienen. Desondanks is dit altijd nog beter dan land in de Eilandse Polder bezitten. Daar is geen klei maar veen en de stukken liggen zodanig versnipperd dat er schuiten nodig zijn. Vader heeft zijn landbezit hier geruild met dat van zijn jongere broer Jan. Hiermee verdubbelt hij zijn areaal.

Westdijk 20 rond 1920. Tramrails op de dijk, links De Knevelaer, rechts de oorspronkelijke 17e eeuwse boerderij.

Moeder is bepaald blij met de nieuwe stek. Zij zal levenslang een hekel aan De Rijp blijven houden. Ik herinner mij haar in zomerjurken. De aankoop van stoffen is terug te vinden in haar boekjes. Soms zingt zij. Desondanks zal moeder levenslang moeite hebben met meningen anders dan de hare, met plotselinge veranderingen en niet zelf gekozen geluiden. Zij zal zich bekwamen in bevelen en klachten, controle en afkeuring, zonder notie van of belangstelling voor de effecten hiervan op haar omgeving.

15 pond aardbeien, Opecta en 6 kilo (!) suiker voor jam. Butagas ƒ 41,50  zonnebril moeder
ƒ 4,90  A
lleen moeder heeft een zonnebril, waar zij het minst vaak van ons buiten komt. Het dragen van een zonnebril wordt tot in de jaren 1970 breed beschouwd als feminien of zelfs uitsloverij. Andersom verbiedt moeder ons later bij vallend licht te lezen. Het zou slecht voor je ogen zijn. De echte reden is, dat ze controle wil houden.

twee rattenklemmen ƒ 6,50 vlees, brood, melk, groente, garen, onderbroeken. Erwten maaien: ƒ 50,00
De klemmen zijn bedoeld om ratten te doden die zich in de winterse aardappelopslag tegoed willen doen. Het is mij niet bekend of er wel eens een kat in belandt. De plaatsing is een nauwkeurig klusje. Twee keer zie ik het bloederige resultaat van de hinderlaag, maar dan zijn we al in de vroege jaren 1960.

1955 augustus

Kousen ƒ 3,95  vlees + 11 pond vet ƒ 7,50  groente ƒ 1,04  Ziekenfonds 4 x 3,16 = ƒ 12,64  vracht stoelen ƒ 2,00 buskosten ƒ 1,80 onderbroek ƒ2,95  4 eieren ƒ 0,56 kopspijkers ƒ 0,78

1955 oktober

1 kist appels ƒ 2,00  ruit in keuken ƒ 2,30  belasting INK 1953 ƒ 50,00  margarine ƒ 2,66
2 garen
ƒ 0,80  6 bowl glazen ƒ 1,08  brillantine ƒ1,35  10 eieren ƒ 1,70 Rijkes (kruidenier)
ƒ 23,31 J. Rol (kruidenier, Spar) ƒ 10,83 wol vest en kousen 3 Suisses ƒ 18,70 brood ƒ 5,84

1955  november

November is de maand van sinterklaas aankopen. Tractor Dickie ƒ 3,00 Het model kan ik anno 2021 herleiden uit de Dinky Toys catalogus van 1956. Kastpapier ƒ 0,50  laarzen Janny
ƒ 6,50; lampion (St. Maarten) ƒ 0,72 Omdat deze jaren meegaat, heb ik hieraan herinnering.

Het in de notities genoemde boekje van Annie MG heb ik thuis nooit gezien: te opstandig.
Moeder houdt van goed christelijke jeugdboeken, waarin de kinderen wel ondeugend mogen zijn, maar niet stout of ongehoorzaam. Voor mij zal dit een uitgebreide kennismaking betekenen met schrijvers als Jan Mens, K. Norel en Anthony van Kampen.
In hun boeken voert de mens een harde strijd met het leven, maar in vertrouwen op het Gezag en God komt alles goed.

1955 december

Vader heeft in de spruitkool last van verwilderde duiven, in de streek koolduiven genoemd. Deze komen opdagen bij sneeuw en vorst wanneer er niets anders te eten is. Je kunt jagers inhuren om ze af te schieten: koolduiven bestrijding ƒ 1,60 Tot diep in de jaren 1960 zullen jagers bij gelegenheid duiven afschieten.
Planten en heesters voor in de tuin ƒ 47,50 In de eerste jaren zal de tuin netjes worden onderhouden. Naarmate de jaren verstrijken, stort dit in: vader heeft overvloedig landwerk, moeder heeft geen zin in tuinonderhoud en de kinderen moeten er van afblijven.

1956 : met 4 jaar kan ik lezen. Ongetwijfeld met dank aan de omstandigheid dat ik een oudere zus heb die iets kan wat ik ook wil kunnen. Zij zit op de kleuterschool. Elke dag ligt de krant op tafel. Leren schrijven zal nog even duren, maar ook dit gebeurt voor ik naar de OLS ga. Het gespaard blijven voor de kleuterschool beschouw ik met terugwerkende kracht als een zegen. Ik heb immers een  oneindig erf heb om me te vermaken. Bij latere problemen in het arbeidsleven maak ik wel eens de grap: ik ben nu eenmaal nooit gesocialiseerd.

1956 januari

Definitieve aanslag inkomstenbelasting ƒ 22,00, Personele belasting ƒ 10,02 Er bestaat zelfs straatbelasting. Mijn zus Jannie gaat naar de OLS. 10 radiozegels ƒ 10,00. Vermoedelijk zijn radio’s wegens de oorlogsjaren nog op de bon. Vader schaatst op de Jaap Edenbaan in Amsterdam. Jan, een broer van vader, woont een periode bij ons in. Hij ontvlucht de boerderij van grootvader gelijk later jongste broer Johan zal doen. De reden hiertoe is de stiefmoeder, opa’s tweede vrouw. Zij terroriseert de eerdere kinderen. Wij hebben een normale oma aan haar, maar zijn door de verhalen over haar altijd op onze hoede. Met opa heb ik weinig: ik vind hem humeurig en onvoorspelbaar.

1956 maart

schoenen voor Dickie ƒ 6,95 2 meter katoen Janny ƒ 4,50 pantoffels mama ƒ 6,75 brood ƒ 6,04
2 klos garen
ƒ 1,50  bloemenzaad ƒ 0,60  aanvraag rijbewijs vader ƒ 1,10  ziekenfonds ƒ14,00 tafelkleed keuken 180 x 375 = ƒ 6,75  3.20 m kant ƒ 0,77  20 liter petroleum ƒ 3,85 vlees ƒ 4,05

1956 mei

1.10 m poplin rood pakje Dickie ƒ  2,20 aanvraag rijbewijs ƒ 1,10 Landbouwschap ƒ 17,05 grondbelasting ƒ 14,45  10 + 20 eieren ƒ 4,20  Landbouwschap ƒ 17,05 ijsjes ƒ 0,37 2,5 m jaeger wol ƒ 6,25  1 knot gele sirene ƒ 2,60 3.25 m schortenbont ruitje ƒ 6,34 haarknippen Jannie ƒ 0,60 uittreksel geboorteregister ƒ 0,50 rookwerk ƒ 6,23  Janny naar school ƒ 2,00

Aan de noordzijde van de bijkeuken verschijnt een groen geverfd kolenhok. De leverancier heeft een Dodge vrachtwagen. Ik vind het een prachtig model en ben er niet weg te slaan.

1956 juni

haarknippen Dickie ƒ 0,60 schoenreparatie Janny ƒ 1,10 15 eieren à 14 cent ƒ 2,10
rookwerk 2 x
ƒ 1,55 3 Suisses 11 kluwen ƒ 18,45 15 liter petroleum ƒ 2,90 groente en postzegels ƒ 1,25  schoenreparatie Janny ƒ 1,10  vlees + 10 pond vet + vorige keer ƒ 12,16 11 kluwen 3 Suisses ƒ 18,45  Veiling ƒ 2,25 koekenpan e.a. ƒ 8,10 foto Janny schoolreisje ƒ 1,00

1956 juli

Premie hagelverzekering ƒ 31,00 Zomerworteltjes gaan in weckflessen.
2 broekjes Dickie
ƒ  2,50 een gummetje ƒ 0,15 stof voor schortje ƒ 2,17, groente ƒ 2,24
5 meter pyamaflanel
ƒ 6,88 brood ƒ 5,83 aardbeien + kersen voor inmaak ƒ 11,20         
Hagelverzekering wordt niet door iedereen afgesloten. Riskant, want hagel kan gewassen binnen een kwartier vernielen. Ik herinner me discussie over deze kwestie.

1956 augustus

haarknippen Dickie ƒ  0,60 busgeld Alkmaar ƒ 1,20 pantoffels ƒ 5,90 10 vingertoppen ƒ 1,50
Tandarts vader
ƒ 60,00 Het zal gaan om zijn kunstgebit. Tijdens de oorlog en erna treedt wolf op in zijn natuurlijke gebit. Wat resteert, wordt op 27 jarige leeftijd getrokken. Ik hoor hem hierover nooit klagen. Fruit met kleine pitten kan hij moeilijk eten. Onregelmatig haalt hij zijn hele kunstgebit eruit en reinigt dit ruw onder de kraan met een handenborsteltje en Vim.
vlees ƒ 3,50  patroon blouse ƒ 0,65 3 handdoeken ƒ 6,45  1 directoire ƒ 1,90  Rijkes ƒ 12,99

1956 september

Reisgeld Tilburg ƒ 19,55 Herinnering aan de flat van deze vrienden: ik laat het mannetje van mijn speelgoed tractor van het balkon vallen. Moeder daalt af naar straatniveau. Ik geef haar aanwijzingen waar te kijken. Het mannetje wordt gered. Bij bezoek aan de binnenstad word ik aangereden door een fietser.
popje voor Janny
ƒ 1,90 Nieuwe NH Courant ƒ 1,19 bus Purmer ƒ 4,00

In de Purmer wonen onze grootouders van moeders kant. Opa Beets is de zoon van een welvarende boer die door drank en vrouwen ten onder gaat. Noodgedwongen werkt opa jarenlang als knecht voor een boer die NSB-er blijkt te zijn. Opa is een rustige, ietwat frêle man. Oma is een sterke vrouw, bazig en aanwezig. Zij is een afstammeling van de bekende Leegwater, molenbouwer en ontwerper van het Rijper Raadhuis. Ze krijgt het in oorlogstijd aan de stok met de boer wegens stukken zeep en stapt op hoge benen naar het NSB kantoor in Purmerend om teruggave gedaan te krijgen. Moeder kan volstrekt niet tegen oma op en we horen thuis dan ook menige verzuchting. Ik mag oma wel.
Opa begint een kleine veehouderij wanneer hij al in de vijftig is. Het echtpaar deelt een vrijstaand koophuis met Opoe Hottentot die aan deuren luistert.

Bij een huwelijksfeest in Purmerend, begin jaren 1980 komt het tot een familiefoto. Moeder eist dat mijn vriendin met wie ik al jaren samenwoon, hier niet op komt: jullie zijn niet getrouwd. Oma grijpt in waarna het alsnog goed komt. Ik ben overrompeld en sta erbij als een schlemiel. De familiefoto komt nooit in mijn bezit, mogelijk omdat distributie via moeder verloopt.

Opa overlijdt in 1983 aan pure slijtage, kort nadat ik mijn grootouders heb bezocht. Oma overlijdt op hoge leeftijd in 1992.

Foto: grootouders Beets – Leegwater. 10 april 1974                

1956 oktober

Kleurpotloden Klaas ƒ 2,65  Voor de kinderen Willy en Klaas uit opa’s tweede huwelijk worden soms cadeautjes gekocht, verjaardag en sinterklaas. Moeder heeft weinig op met deze kinderen uit het tweede legsel. Dan toch iets kopen, getuigt van onontkoombaarheid.
Dick naar Amsterdam ƒ 21,00 spiraal ƒ 25,00 wol en kousreparatie ƒ 3,99 knopen stopgaren ƒ 0,73  permanent + haarnetje ƒ 8,00 butagas abonnement ƒ 29,00 poppetjesflanel ƒ 3,12

1956 november                     

auto Dickie ƒ 3,90 (Dinky Toys, hijskraan) Er wordt gecollecteerd voor Hongarije, wegens de Russische inval. Het Parool ƒ 2,48 Ziekenfonds 4 x ƒ 3,50 = ƒ 14,00 10 pond niervet ƒ 5,00 slede ƒ 4,95 2 doos kleurpotloden ƒ 8,62 pantoffels voor papa ƒ 5,95  boeken voor kerstfeest ƒ 5,30

1956 december

Kerstboom ƒ 3,00 theepot ƒ 3,75 kruidenier ƒ 28,72 5 mud antraciet ƒ 64,50 plastic tafelkleed
ƒ 1,88 vlees ƒ 6,00 + ƒ 4,00 + ƒ 6,00 + ƒ 5,36 + ƒ 2,75 + boekje kerstfeest ƒ 1,15 tafelkleed ƒ 43,50

1957 januari

1 kist stoofappelen ƒ 8,75 en 2 kisten goudrenet ƒ 10,00 voor de wintervitamines.  Aanschaf zinken wasketel ƒ 20,00

1957 februari

AOW belasting ƒ 136,00 Een baggernet ƒ 3,75. Dit dient voor het verplicht leeghalen van sloten die erf en land omringen (Waterschap). Dit is fysiek zwaar werk. In later jaren wordt hiervoor een loonbedrijf ingehuurd. Janny naar school ƒ 2,00

1957 maart

Plantuien ƒ 290,00 Een filmrolletje voor de camera ƒ 1,45 schoenen Dickie ƒ 9,75 Janny naar school ƒ 2,10 Bruntink ƒ 18,05 butagasstel ƒ 25,00
De post plantuien in het boekje is merkwaardig, omdat dit een bedrijfsuitgave betreft.

Op dit gasstel wordt van 1955 tot de verhuizing eind 1969 gekookt en gebakken.

1957 mei

Notariskosten ƒ 188,00 Mogelijk gaat het om de overdracht van land van een broer van vader. Grootvader heeft het vruchtgebruik van dit land zolang een zoon nog minderjarig is.
Opa maakt maar wat graag gebruik van zijn rechten. Zijn koeien grazen gratis tot hij moet wijken. Tot 1988 is men in Nederland pas met 21 jaar volwassen in de zin der wet.

Huishoudkosten: januari ƒ 298,46  februari ƒ 223,45  maart ƒ 318,35  april ƒ 295,31 mei ƒ 321,61 juni ƒ 268,49 – 16,90 biks  juli ƒ 317,00 augustus ƒ 411,55 – 16,90 biks (voor kalf)

1957 juni

Vader begeleidt oom Ben en tante Gré naar de boot in Amsterdam. Gré is de enige zus van moeder. Het stel emigreert naar Australië om nooit weer te keren. De verhouding met oma schijnt slecht te zijn. Herinnering: voor vertrek komen ze bij ons langs. Voor mij hebben ze een blokkendoos mee. Onze ouders reizen op hun beurt nooit naar Australië. Contact wordt door moeder onderhouden middels op flinterdun postpapier geschreven brieven.

1957 juli

10 kilo aardbeien ƒ 14,00 en 10 kilo rabarber ƒ 4,00 Hiervan maakt moeder jam. 20 kilo worteltjes voor inmaak ƒ 8,40 Weckflessen en jampotten staan in de kelder, een vierkante bak van beton onder de opgaande trap.
Het is een hete zomer. Moeder vult de zinken teil met water voor Jannie en mij. Deze staat buiten in de zon, waardoor het water langzaam opwarmt. Ik verzamel harige zwarte rupsen in een jampot. Op de muren van het huis kruipen er ettelijke.

flanel voor trappelzak ƒ 3,45. Kennelijk als voorbereiding op de bevalling van Anja in januari 1958. In augustus wordt een positiejurk in elkaar gezet. 7 kluwen Solaria ƒ 13,30 Moeder breit veel. Je kunt dit toeschrijven aan drukken van kledingkosten, maar feit is dat zij het graag doet. Later verneem ik, dat moeder haar naaldkunsten aan vader voorlegt als flinke besparing op het huishoudbudget en hiermee huishoudelijke hulp afdwingt.
Elastiek en haarspeldje Janny ƒ 0,70 luchtpostbladen ƒ 0,60

1957 augustus

Om het gras op het erf kort te houden, hebben we geregeld een geit, soms een schaap. Beide diersoorten kunnen slecht alleen zijn.  Geiten beginnen te mekkeren wanneer het regent. Ze staan met een ketting aan een ijzeren paaltje in de grond. Voor de grap voert vader een geit een toffee. Tot onze hilariteit blijft de geit maar kauwen. 3 onderbroekjes Dickie ƒ 4,65 auto Dickie St. Nicolaas ƒ 6,50. Elk model is een aanwinst. Ik speel de autootjes kaal. Een elektrische trein van Märklin lijkt me ook geweldig, maar hieraan beginnen onze ouders niet: daar komt geen einde aan.   

Moeder heeft iets met ondergoed. Doorheen de hele geregistreerde uitgaven kom je de aanschaf ervan tegen, voor alle gezinsleden. Haar eigen onderbroeken noemt ze directoires.
Het ondergoed is altijd wit en wordt gewassen op minstens 60 graden.

1957 september

Huishoudelijke hulp door Annie Koning. Kosten per werkbeurt ƒ 5,00
Stof overgooier (soort rok) Janny ƒ 11,14. Klaas M. stempelkussen verjaardag ƒ 1,85.
Benzine wordt aangeschaft bij Van Voorden in De Rijp. Dit bedrijf is beroemd als leverancier van elektrische polderpompen, de VoPo. Bij ons komt er rond 1960 een op de tussensloot. Het systeem werkt perfect en vervangt de aloude poldermolen. Deze wordt in een storm vernield: een wiek ligt gevaarlijk ver van de molen in een aanpalend weiland.
kilo tomaten ƒ 1,00 bordenkwast en zaklantaarn ƒ 5,39

1957 oktober
Voor Jannie worden rode schoentjes gekocht, maat 34. Deze zal ik naderhand dragen en op school voor gek staan. Moeder heeft de schoenen zwart gelakt, maar door ermee te voetballen, komt de rode kleur tevoorschijn. Levertraanzalf  ƒ 0,80 Yoghurt en pap worden bij Bunschoten aan de Tuingracht In De Rijp gehaald.In de winkel is het altijd kil.

1957 december

Reparatie leren jas + kapje ƒ 5,50 Het lederen hoofdkapje is een goedkope vervanging voor een helm. Vader komt met de brommer ten val op een besneeuwde polderweg. Bij thuiskomt is zijn hoofd bebloed. Met het kapje ziet hij er een beetje raar uit.

1958 januari

Kraamverpleegster ƒ 55,00. Vijftig geboortekaartjes Anja ƒ 17,50. “Tante Emmy” is een haaibaai van de volkse soort. Elke vorm van warm eten weet ze te verpesten met aanbranden en klonten. Vader breng haar vroegtijdig weg met tractor en wagen. Moeder schenkt hierop een zeldzaam glas Ranja. De komst van een zusje haalt het huishouden flink overhoop. De wieg staat voorlopig in de toch al kleine huiskamer. Het huilen en verschonen bevallen mij niets. Ik ben evenwel blij dat de nieuwkomer geen broertje is, omdat ik instinctief aanvoel dat dit mij de zelfstandige slaapkamer kan kosten.

1958 februari

Straalkachel elementen ƒ 2,30
De kachel heeft katoen omwonden elektradraad. Vader komt in de schuur onder stroom te staan. Met moeite weet hij de straalkachel van zich te werpen. Desondanks wordt deze inefficiënte stroomvreter niet aanstonds weggegooid maar gerepareerd.

Foto: Vader maakt een houten garage voor mijn autootjes. Oorspronkelijk zit in de garage verlichting, met behulp van een platte batterij en een schakelaartje uit een poppenhuis. De witte letters klad ik er zelf op. De garage is nog in mijn bezit.

1958 maart

Inkomstenbelasting ƒ 200,00
Bij Kostelijk wordt zalf en poeder gehaald. Ik herken de naam niet, maar deze komt vaak voor in de boekjes van moeder.

1958 april

Een recept voor Kindermeel (Anja) wordt uitgeschreven. Zie linkerzijde foto onder.
Wij noemen het lammetjespap. De geur hangt ergens nog altijd in mijn neus, net als van de al even smerige havermoutpap en griesmeelpudding Moeder verplicht ons dergelijke zaken te eten. Verzet haalt niets uit. Tot ik op een dag aan tafel moet braken. Hierna ben ik van de havermout verlost.

1958 april

1.10 m blazerstof 13,09 Tuinbouwgids 7,20 Dickie inenten polio ƒ 1,00  4 weken rookwerk
ƒ 8,40 babylotion ƒ 1,95 pokon ƒ 0,65 kastpapier ƒ 0,68 vlees ƒ 7,08 plantje oma ƒ 3,25

1958 mei

Overgenomen kinderwagen voor Anja ƒ 60,00 35 meter drooglijn ƒ 6,80 De lijnen worden op het erf tussen palen gespannen, de waslijn in het midden ondersteund door een houten stok uit de erwtenteelt, genaamd een ruiter. We hebben al snel een elektrische wasmachine: een draaiend schoepenrad in een houten kuip. Op de rand ervan staat een handmatige wringer.
Bloemzaad en radijs Janny ƒ 0,80 2 onderbroeken ƒ 7,20 groente en spijkers ƒ 1,00 speen + groente ƒ 1,75 melk t/m 27 april ƒ 12,00 2 m. lingerie katoen ƒ 3,00 brood ƒ 6,18 collecte kerk
ƒ 1,00 Annie 2 x ƒ 10,00 (hulp in de huishouding, DM)

1958 juni

Annie, Parool, fles gas, bus Alkmaar, pantoffels, melk, vlees, brood, permanentje, hoed ƒ 7,95

1958 juli

Melk en 20 eieren ƒ 9,00 , schoolreisje Janny ƒ 0,50, vest voor Dickie  ƒ 7,50 kruidenier Rijkes
ƒ 17,29 kruidenier Rol ƒ 22,86 75 cm flanel ƒ 1,00 3 m Brabants Bont ƒ 4,00 Anja pop ƒ 6,95
pollepel
ƒ 0,18 speen ƒ 0,38 Annie 4 x 5 = ƒ 20,00

1958 augustus

6 meter flanel streep ƒ 5,88 portemonaie (spelfout) Dickie            ƒ 0,65 broodtrommeltje ƒ 1,75

Het is duidelijk dat ik naar school ga. Ik heb een oude damesfiets tot mijn beschikking. Omdat deze eigenlijk te groot voor mij is, zijn de trappers opgehoogd met houten klossen.
Ik fiets mee met Jannie. Vaak halen we Klaas en Willy Muntjewerff onderweg op. De kinderen van opa’s tweede vrouw zijn niet heel veel ouder dan wij. Jannie en ik hebben soms onenigheid onderweg. Dan ga ik een eind achter haar rijden.

Bij de beide kruideniers worden spaarboekjes ingeleverd ter waarde van ƒ 10,00 p/s.
Slogan van een der grutters: altijd 10% voordeel in Sparzegels.

Mijn eerste ervaring met een schoolklas is een ware schok: zoveel kinderen en zoveel lawaai ben ik niet gewend. De klas zit bomvol. Al snel raak ik bevriend met een jongetje naast mij. Hij woont op de route naar mijn huis. We blijven de hele OLS bevriend.

1958 september

Sigaren ƒ 10,00. Kwartetspel Janny ƒ 0,95 juslepel oma ƒ 5,70. dagje uit ƒ 4,00
Neusdruppels Darophedrin
ƒ  1,05. Vader gebruikt neusdruppels in flinke hoeveelheden wegens benauwdheid in de nacht. Mogelijk veroorzaken de wollen dekens stofallergie.
Pas vele jaren later wordt begrepen dat neusdruppels niet ongevaarlijk zijn.

1958 oktober

Anja wordt gedoopt op 19 oktober ƒ 1,50 overall D. jr. ƒ 7,46  boek ƒ 2,75  fietstas ƒ 5,65 haarknippen ƒ –  20 weckringen ƒ 1,20 Fruit voor de zondagsschool ƒ 0,25 schoolverzekering ƒ 1,40 Ziekenfonds ƒ 16,00 Waterleiding  ƒ 11,90 overall Dickie ƒ 7,46 klos garen ƒ 0,89
Moeder heeft een tondeuse om haar kinderen zelf te knippen. Het leidt tot veel gekrakeel, omdat het instrument bot wordt en haren uit je hoofd trekt. Moeder zet door tot de klus is geklaard. Dit gaat nog zeker een jaar of 5 door.

1958 november

Ziekenfonds 5×4 = ƒ 20,00 . balpen vader ƒ 0,75 Collecte zondagsschool ƒ 1,75 Dinky Toys tractor ƒ 3,95 Dinky Toys bandjes ƒ 0,75
Ik sloop graag en veel, verwissel bandjes van verschillend profiel en maat. Ook zet ik wel eens een autootje op de vensterbank om er langdurig naar te kijken.
Op school mogen de kleintjes waartoe ik behoor, in de pauzen binnen blijven en wat spelen in de kleedkamer van de aangebouwde gymzaal. De school blijkt over een aantal Dinky Toys te beschikken. Tot mijn ontzetting smijten sommige jongens hiermee. Tot op vandaag kan ik enkele modellen aanwijzen die destijds aanwezig waren. Soms komt, door hieraan te denken, een snufje van de sfeer bovendrijven die ik ooit heb ervaren. Het is een mengeling van angst en verlangen.

1958 december

Vader besteedt aan sinterklaascadeaus ƒ 26,00 of dit wordt aan hem besteed. Een abonnement op De Marion (patronenblad voor kleding) ƒ 4,95. De kerstboom ƒ 4,00 Hulp in de huishouding 4 x Annie ƒ 20,00 Er wordt maandelijks gespaard voor de schoolreisjes.

1959 januari

laarzen Dickie ƒ 6,50 onderbroek + hemdje ƒ 4,53
Ik zit de tweede klas OLS. Nog steeds bij juffrouw Woelders. Zij heeft ook vader in de klas gehad. Onze achternaam is bekend op school, met wisselende cijferresultaten.

1959 februari

verjaardag Dickie ƒ 5,00 schoolsnoep. Wie jarig is, trakteert op school, vaak met toffees.

1959 maart

Het Parool ƒ 2,65. Vlees komt regelmatig op tafel, ook bij de warme prak. Vader krijgt een hele gehaktbal, de kinderen een halve. Dit gaat jarenlang zo door. Het telefoonnummer van huisarts Van Brussel is 355 Lang niet iedereen heeft telefoon. Vader belt bij hoge uitzondering bij de buren.  Begin jaren 60 wordt een zwart bakelieten toestel aan de muur in de hal geschroefd. We vallen onder De Rijp, nummer 356. Wij kinderen mogen niet bellen.
J+D rapportengeld ƒ 1,25

1959 juni

nylon sokjes ƒ  1,69  zwembroek ƒ  2,65
Elke maand wordt een bedragje van rond ƒ 1,50 gespaard voor de kinderen.
King Atlas ƒ 3,95 Klompen mama ƒ 3,10 Wanneer moeder kwaad is, schopt ze een schoen of klomp uit om ermee te slaan. Bij driftaanvallen stampt ze schreeuwend op de grond. In de zomer gaan we een dagje naar Schiphol ƒ 8,00 4 x Annie ƒ 20,00. Fiets Janny ƒ 40,00 Mogelijk rijd ik voortaan op haar oude fiets.

De atlas zal mijn reisgids zijn over de aardbol. Ik bestudeer steden en landstreken, verwonder mij over de watermassa op de aardbol, meridianen en breedtegraden. Met 8 of 9 jaar kan ik op de schoolkaarten alle hoofdsteden van Europa vinden en benoemen. Vader zegt mij, dat hij zelf veel heeft opgestoken van postzegels. Wat ik niet weet, is dat hij zijn verzameling dan al deels heeft moeten verkopen om rond te kunnen komen.

1959 juli

2 onderbroeken Dickie ƒ  4,60 3 broekjes Jannie ƒ 5,10 2 stuks voor vader ƒ 7,50 3 directoires mama ƒ 8,25, een onderjurk ƒ 6,98 Brillantine vader ƒ 1,35 Kermis ƒ 1,20 4 x Annie ƒ 20,00. Moeder breit en naait liever dan dat ze bedden opmaakt of rondgaat met de stofzuiger, een bruine torpedo op sleeën. De stofzak moet buitenshuis worden uitgeklopt. Het apparaat stinkt en maakt een bruut jankend geluid.

1959 augustus
Een dagje naar Schiphol en Overveen: ƒ 8,00

1959 september

2,5 m blouse stof Dickie ƒ 9,88
Moeder hijst ons eindeloos in zelfgemaakte kleding. Broeken, jassen, truien, blouses. Helaas loopt haar modebeeld steeds meer achter op de veranderingen in de tijd.
De slager levert 6 pond vet. Hieruit worden kaantjes gekookt; lekker met zout, heel slecht.

busgeld tandarts ƒ  1,80 Wij hebben goddank een eigen tandarts en zijn daarmee vrijgesteld van de schooltandarts. Ingeval deze komt, is het jammerdag in de klas. sparen schoolreisje
ƒ 4,00  Het Parool ƒ 2,65  groente, pap, tomaten en sinas. Vlees ƒ 3,88  brood ƒ 6,39 0,5 m ruitstof ƒ 3,17  elastiek ƒ 0,75 kladblokje ƒ 0,38  6 knot wol ƒ 15,30 0,5 knot witte Sirene ƒ 1,58
Voor mij is tbc controle op school een drama. Mede door het klassikaal gebeuren en de traagheid van vaccinatie sla ik door hyperventilatie meer dan eens tegen de vloer.

1959 november

pet voor Dickie ƒ 4,75 (sinterklaas)
De pet met klep vraag ik wegens het logo (metalen ruiter te paard). Aan de pet heb al snel ik een hekel, reden waarom ik hem midden in de winter opzettelijk kwijtspeel. Het logo heb ik dan al gered. De rest van mijn leven zal ik geen hoofddeksel dragen. overhemdje ƒ  6,50 serviesje voor Anja ƒ  0,95 rookworst ƒ 1,20  20 eieren ƒ 2,80 bretels ƒ 1,25

1959 december

Jas Dickie waterproof    ƒ 2,75 2 overalls ƒ 37,50  beestje Anja ƒ   0,90 ouderavond + oppas  ƒ   1,50 fles gas ƒ 13,00 2 uien ƒ 0,42  kruidenier Rol ƒ 30,52  yoghurt + pap ƒ 5,00

Onder de boerderij van de buren (familie Laan) waar ik jarenlang de dagmelk ophaal.
Het is een oude klip waar ook binnen een blind paard geen schade kan doen. Op de foto staat links de suikerperenboom waar ik in het seizoen veel van at. De perenboom is een uiterst trage dood gestorven. Restanten zijn opgeruimd na 2010.

Op de voorgrond de poort met een drempel waarin ik kort na het storten van beton met mijn jongensvoet ga staan. Boer Laan merkt het en komt zich bij vader beklagen. Het beton is dan al uitgehard. Rond 2000 worden poort en drempel vervangen. Hiermee is dit spoor van mij verdwenen. 

Eigen foto 1983. Boerderij naaste buren Westdijk Beemster. Links de suikerperen boom die mijn speciale aandacht kreeg.

1960 januari

sparen J+D  ƒ   2,25  laarzen Dickie ƒ 6,50  verjaardag ƒ 12,23  2 hemdjes ƒ  3,06 broek (stof)
ƒ  7,88  das ƒ  2,75, brood, melk, fruit, pap, groente, Ziekenfonds. Er gaan deze maand 60 eieren door. Op hoge leeftijd zal moeder naast havermoutpap vooral gekookte eieren eten.

1960 februari            

In de winter ligt moeder enkele dagen in bed wegens griep. Ondanks de griepprik hebben wij kinderen haar aangestoken. Jannie draait dan op voor het bereiden van de warme maaltijd. Anja ontwikkelt een lactose allergie die niet medisch wordt onderzocht of onderkend. Melk moet wel goed zijn, immers. Als remedie worden ettelijke verbanden met zalf om Anja’s armpjes gewikkeld.
Ingeval wij (inderdaad via school) griep krijgen, detineert moeder je dagenlang in je kamer. Alleen voor de wc mag je even beneden komen. De hele dag lig je op bed te niksen. De bovenkamers zijn onverwarmd en voorzien van enkel glas. Soms vriest het er ‘s nachts.
Ook hier gelden de vaste tijden voor de foerage. Dus lig je van 12 uur tot half 4 te wachten op je volgende kopje thee of glas water.

1960 maart

De tandarts resideert in een chique pand aan de Herengracht in Purmerend. Ik krijg van hem een plastic doosje waarin verdovingsnaalden hebben gezeten. Je kunt me blij maken met alles. Dit begrijpen ook sommige seizoenwerkers en vertegenwoordigers van zaden en machines. Zij bewaren sigarenbandjes of suikerzakjes voor ons. Zondagsschool 5 x 0,20 = ƒ  1,00 Annie 4 x 5 = ƒ 20,00 + ƒ 5,00 extra briketten ƒ 3,20  3 rol behang + plaksel ƒ 3,80 1 wol ƒ 2,85 melk, groente, vlees, brood, Jan Rol ƒ 34,42 6 mud antraciet ƒ 76,20 postzegels ƒ 0,28

1960 april

2 onderbroekjes ƒ 2,30 = ƒ  4,60  overall Dickie ƒ  9,00  rapportengeld J+D           ƒ  0,50 pan +
koekenpan
ƒ 11,74 Het Parool ƒ 2,65  melk, vlees, brood, kapper, sinaasappels en yoghurt ƒ 1,29  bus + diversen Alkmaar ƒ 7,39  1 m plakplastic ƒ 2,25  2.30 m katoen geelgebloemd
ƒ 3,68  3.25 m flanel overhemd ƒ 6,44  2.80 m katoen voor slopen ƒ 7,70 0.90 m stof short J.
ƒ 2,03  1.25 m schortenbont ƒ 3,44  1.10 m witte raffia blouse Janny ƒ 3,95 klompen J ƒ 3,00

1960 mei

Vermeld wordt Albert Hein (fout geschreven). Dit zal in Purmerend of Alkmaar zijn geweest; in MB of De Rijp is geen AH. Gespaard J+D wordt ƒ 1,50 p.m. haarlinten Anja ƒ 0,54 haarspeldje ƒ 0,50 Tien pond kersen voor jam of wecken ƒ 7,50 Huishoudelijke hulp Annie
4 x 5 =
ƒ 20,00 Annie is een zonnig buurmeisje, erg ijverig ook en daarom jarenlang in trek bij moeder. Had zijzelf maar zulke onbevangen en hulpvaardige kinderen!

1960 juni

bus Alkmaar met Dick jr.  ƒ 1,15 sokjes ƒ  2,00  klompen Dickie ƒ  2,00 Ik vind klompen helemaal niks. Kruidenier Rijkes ƒ 17,18  kruidenier J. Rol ƒ 30,10 badmuts ƒ 2,50 1 m stof zomerblouse Janny ƒ 2,40 2.20 m grijs flanel ƒ 2,50  1.60 m blauw flanel ƒ 2,00 garen + rits
ƒ 2, 46  fietsriemen ƒ 2,95 zwemabonnement Jannie ƒ 3,50 zooltjes + veters ƒ 0,95

1960 juli

3,50 m. pyamastof ƒ  5,88  3 theedoeken ƒ 3,96  band schemerlamp ƒ 0,73  snoep ƒ 0,50
vingertoppen  ƒ 1,50  

Bedoeld worden rubber nagelbeschermers. Tijdens het rooien van aardappelen kan je gemakkelijk jezelf verwonden met diep onder de nagels dringende aardappels. In de bijkeuken liggen beschermende vingertopjes van een vorig jaar. Deze brokkelen af of passen niet. Het kost moeite moeder ervan te doordringen dat deze dingen echt nodig zijn. Daarom werken we eerst met te krappe of te ruime exemplaren. Deze knellen je vinger af of je verliest ze om de haverklap. Pas wanneer de verwonding van de nagelriem een feit is, komt moeder in beweging. Dat wil zeggen: dan stuurt ze je naar De Rijp om nieuwe topjes te halen. Je krijgt afgepast geld mee en mag hopen dat het voldoende is.

Ter gelegenheid van het huwelijksfeest gaan de kinderen op de foto. Eerst naar de kapper. Daarna in het zondagse pak gehesen. Van links naar rechts: Jannie, Anja en ik.

In deze maand vindt het feestje plaats 12,5 jr. huwelijk. Kosten ± ƒ 135,00. Ontvangen aan giften wordt ongeveer ƒ 50,00 Vindt plaats op 29 juli = verjaardag vader. Moeder organiseert thuis. Klaas Muntjewerff geeft mij een Caballero (van tafel geratst), waarop ik in mijn broek poep. Dit geeft enige consternatie.
Van het huwelijksfeest noteert moeder de volledige aanschaf: bessenwijn en advocaat zijn de meest sterke dranken. Het feestje wordt redelijk druk bezocht, naar onze maatstaven.
Verder wordt in de boeken vermeld: gekregen ongeluk ƒ 15,00
Dit mogelijk wegens hulp aan mensen die met auto voor ons huis van de weg zijn geraakt. Dergelijke ongelukken vinden vaker plaats. Iemand verdrinkt in de ringvaart. In andere gevallen duikelden auto’s, een vrachtwagen en een tractor de polder of het water in.

1960 augustus

Kleding stomen ƒ 5,80 Jarenlang rijden zwart-wit geblokte VW busjes van Palthe rond. Je ziet ze van verre aankomen. Bloempothanger ƒ 1,15 brood + worst ƒ 1,75 kapok ƒ 3,50
Moeder houdt tersluiks bij hoeveel van wat wordt verbruikt aan broodbeleg, beschuiten, ontbijtkoek, azijn, stroop en tandpasta. Moeder telt soms de koekjes om snaaien tegen te gaan. 1.10 m voering manteltje Anja ƒ 3,25  vis ƒ 0,80  machinenaalden ƒ 0,96 elastiek ƒ 0,98

1960 september

Vader en moeder gaan voor 3 dagen naar Apeldoorn (13-15/09) ƒ 44,50 Dit gebeurt met de brommer, waarbij de spaken in het achterwiel het onderweg begeven. Deze worden bij een vakman vervangen door dikkere motorspaken. Ik verblijf bij onze grootouders Wormerweg en slaap bij Klaas M. in bed. Ik logeer niet graag. In voel me onveilig en ben onzeker over andere gedragsnormen.  
Laarzen Dickie            ƒ 6,50  zondagsschool ƒ 0,65 knopen ƒ 2,30  Passap (breimachine) gids ƒ 4,20 bus Purmerend ƒ 0,75  2 m BB ruit rok J. ƒ 5,90 4,30 m kant ƒ 1,50  brood ƒ 5,80  + ƒ 7,80 schoolverzekering ƒ 1,40  garneerspuit oma ƒ 1,95 schoenreparatie ƒ 0,60 melk, vlees, kaas, eieren, Jan Rol ƒ  28,61 pap ƒ 0,39 2 x zondagsschool ƒ 0,65  haarknippen +bananen ƒ 1,95

Model van Zündapp waarmee de Veluwe werd bereisd. Ook de kleur is dezelfde. Voor moeder moet het weinig comfortabel zijn geweest. En dan moet er nog bagage mee. In 1962 of 1963 wordt een nieuwe Sparta brommer gekocht, voorzien van een buddyseat.

1960 oktober

Fles gas + 30 liter olie ƒ 15,00  vlees ƒ 4,20  brood ƒ 5,98  pap en zondagsschool ƒ 0,80
verstelgoed overall en elastiek
ƒ 5,20  melk t/m 23 oktober ƒ 7,20  zondagsschool 2 x ƒ 0,45
schortenband oma
ƒ 3,56 BES brander en muizenvallen ƒ 5,40 40 liter petroleum ƒ 8,00  hulp in de huishouding ƒ 16,00 vlees, brood, melk, fles gas + 30 liter olie ƒ 15,00 sparen schoolreisje ƒ 2,00 Het Parool ƒ 8,05

1960 november

1 boek Dickie  ƒ 2,25  kleurpotloden Dick en Anja ƒ 2,20 2 boeken Anja ƒ 1,95 tractor voor Dickie          ƒ 9,50 Tomado boekenplanken ƒ 9,55 gluton ƒ 1,10 (witte lijm die snel indroogt)
3 kisten stoofperen
ƒ 7,50 kist goudrenet ƒ 3,50 kist zoete appelen ƒ 4,00 Collecte kerstfeest
ƒ 2,00  vis ƒ 1,25 brood, melk, hulp Annie ƒ 15,00 2 boeken Janny ƒ 3,90  linnen knopen ƒ 0,43

1960 december

De van Sint gekregen mooie tractor + aanhangwagen zijn van beschilderd blik. De tractor kan vooruit middels een opwindmechanisme. Na een paar weken rijdt vader hem plat op het erf. Er komt geen nieuwe. De onbeschadigde aanhangwagen is hiermee nutteloos.
fruit Zondagsschool ƒ 0,75  melk 9,20 + 6,00 + 7,20 +7,20 = ƒ 29,60 kerstboom ƒ 4,75
Met de winter komen de steenpuisten, zeer besmettelijk en op ongemakkelijke plekken: in je hoofdhaar of op je zitvlak. De geur van teerzalf is niet te missen. Het probleem kan te maken hebben met gebrek aan vitamines, gevolg van eentonig eten. Ook moeder is bevattelijk. De huisarts moet een keer een abces uit haar buik snijden. Moeder klaagt dat we haar niet goed verzorgen, haar niet uit eigen beweging thee komen brengen.

1961 januari

Schaatsen Anja ƒ 6,50 Annie 4 x ƒ 6,00 (hulp i/d huishouding) cadeautje Arian (klasgenoot van mij) ƒ 0,90 1 wollen deken ƒ 37,90  bus + diversen Alkmaar ƒ 3,35  Congo melk ƒ 1,56  vis ƒ 1,00
2 fietstassen
ƒ 8,50 schaar slijpen ƒ 0,75 elastiek + groente ƒ 1,66  melk + 20 eieren  ƒ 10,40

Mijn taak is om dagelijks voor schooltijd de melk bij de meest nabije veehouder te halen. Vaak ga ik via de onderdijk met mijn voetbal. Een andere taak is het schillen  van aardappelen. Dit gebeurt niet elke middag, maar ik doe alles om te traineren. Moeder snauwt geregeld: ik moet jou altijd achter je vodden aanzitten! Na het schillen, controleert zij de aardappels: je mag niet te dik schillen en alle oogjes moeten verwijderd zijn.

Hulp Annie 6 + 6 = ƒ 12,00  lampje Janny ƒ 5,00 kruidenier Rijkes ƒ 11,02 Jan Rol ƒ 34,75
2 stretchbroeken Janny
ƒ 4,40  bus Alkmaar ƒ 0,75  batterijen ƒ 1,53  1,5 m katoen ƒ 2,48
Verder: brood, vlees, groente, melk, ziekenfonds, briketten, postzegels en kerk.

Het is kwakkelweer met een weekje vorst. Februari zal nog zachter uitpakken.
Na 56 jaar levert Nederland met Henk van der Grift weer eens een winnaar van het WK hardrijden op de schaats. In Het Parool staat een foto die ik probeer na te tekenen. Van het wereldnieuws herinner ik mij de bouw van de Berlijnse Muur en het proces van Eichmann in Israel.  De Spoetnik staat me niet bij.
De dekolonisatie komt op gang, onder meer in Afrika. In de Kerk gaat het over het afhakken van handen in de Congo. Dit wordt vanaf de kansel veroordeeld of tenminste betreurd. Ik herinner me de namen Loemoemba en Kasavubu, maar dan weer uit de krant.
In de klas op school wordt niets gedaan met welk nieuws dan ook. Er zijn nog steeds kinderen die alleen kunnen lezen met hun vinger onder elk woord.

Thuis vind ik in een kast een oud boek van vader: Van den Vosch Reynaerde, een wreed verhaal dat me enige vrees aanjaagt.Hier liggen tevens delen van de Verkade Albums, ook van vader. Door een overmaat aan vocht zullen deze in de loop der tijd lelijk uitslaan.
De inbouwkast staat niet in de woonkamer (daar mag je niet zomaar in), maar in het kamertje achter de keuken, waar ik stiekem kan rondneuzen. Hier staat ook de fiets van moeder te wachten op het volgende ritje naar Schermerhorn of De Rijp, van waar ze de bus zal nemen naar Alkmaar dan wel Purmerend. Onze fietsen staan in de bijkeuken, bij de laarzen en de open vuilbak waar de kat in scharrelt.

1961 maart

Het naaien en breien gaat onverminderd voort: stof wandkleedje ƒ 1,73 75 cm katoen Anja
ƒ 0,90 Vitrage 3.20 m. keuken ƒ 6,37 Viltzeil ƒ 14,22 brood, kaas, melk, groente, vlees, kruidenier I en II. De kamerwanden groeien vol schellenkoorden met vogels en planten.
3 Suisses wol + tafellaken ƒ 33,80 bus Purmerend ƒ 0,75 ¾ m katoen Anja ƒ 0,90
Moeder gaat van haar leven niet met de fiets naar Purmerend of Alkmaar. Later zal zij dit wel van ons verlangen. 2,40 m poplin ƒ 14,16 3 m wollen ruit ƒ 16,05 notitieboekjes ƒ 0,59

April 1961

fietsbel Dickie ƒ 1,10  rapportengeld ƒ 0,50  fruit ƒ 1,00  Nieuwe NH Courant ƒ 1,39 knot wol, stopgaren ƒ 2,60  9 kluwen Solaria vest Janny ƒ 16,65 verf keukenmuur 2,5 kilo voor hele keuken ƒ 2,50 brood ƒ 6,80  petroleum ƒ 6,30 pap + groente ƒ 2,00  Periodiek brengt moeder een rubber voetbal voor mij mee. Kosten ± ƒ 1,60 Een voetbal is essentieel voor mij. Oeverloos trap ik de bal tegen de schuur, of ga in de onderdijk spelen. Altijd alleen. Er zijn wel twee leeftijdgenoten een halve kilometer verderop, maar die zijn rooms en zitten op een andere school. Ik wil niet met hen spelen, vooral omdat ze een keer het nest van een ransuil leeghalen. Ik vind de uilen prachtig, maar ze vertrekken voorgoed.

Mei 1961

sparen + zakgeld + zondagsschool kinderen ƒ 4,25  overalls J. + D. ƒ 23,60
Oom Rijn schildert aan het huis ƒ 46,25. Een halve eeuw later zegt hij tegen mij:
ik heb wat afgeschilderd aan die tent. Je moeder lengde de middagthee aan met koud water om mij zo snel mogelijk weer aan het werk te zetten. Je mocht eigenlijk niet eens pissen.
Wij hebben allemaal een po onder het bed. De gewoonte komt uit het verleden van vader. Ook hij heeft een pispot in de slaapkamer, alsof hij nog thuis woont. Het is om te voorkomen dat we er in de nacht uitgaan, de trap afdalen en de wc doortrekken, hiermee de ouders wakker maken. Deze oekaze geldt voor eens en altijd. De kamers zijn tamelijk klein en dus ligt ieder de rest van de nacht in de eigen pislucht.

Juni 1961

Scharen slijpen ƒ 0,75 We krijgen bezoek van een zigeuner die aanbiedt scharen en messen te slijpen. Moeder is bang dat de man er met de keukenspullen vandoor gaat en houdt hem scherp in het oog. Er komt ook een marskramer langs, een nederig zwerverstype met een soort accordeon vol garen en band. Moeder koopt iets van hem.
Het Parool ƒ 8,05 zeemlap ƒ 6,95 scheerkwast ƒ 3,25 vlees + vet ƒ 7,23 brood, melk, groente. Zaklantaarn, batterij + veters ƒ 2,85

Juli 1961

fietstassen D.  ƒ 7,95 2 m fluweel broek ƒ ? plastic regenjas moeder ƒ 9,75
Dit is een doorzichtige jas die over de gewone jas kan worden aangetrokken.
Vanuit Tilburg waar de vrienden Erna en Frits wonen, gaan we naar de Efteling ƒ 45,00
Dit bezoek staat me goed bij. We zien Langhals, het Vliegende Tapijt en (mogelijk ergens anders) een waterorgel. In de stad staat een geprepareerde walvis op een aanhangwagen.
De vrienden zijn van het Lutherse geloof en bidden net als wij voor het eten. Naast hun borden liggen servetten, opgerold in een ring. Ik vind dit heel vreemd en enigszins bedreigend. De vrienden in Tilburg hebben een nieuwe auto gekocht, een grijze 2CV, kenteken DX-17-01 Dit kenteken noteer ik in een  schrift dat met de jaren zal uitgroeien tot een waar kentekenoverzicht. Zo ouders, zo kinderen.

September 1961

zakgeld J. + D. ƒ 5,00 schoolschriften Janny ƒ 4,70  bus tandarts J.+D. ƒ 1,00 coupon balatum
ƒ 2,00  cadeautjes oma ƒ 4,10 kruidenier I ƒ 10,04  kruidenier II ƒ 30,50 2 overalls verstelgoed ƒ 40,35 fles gas ƒ 9,00 melk + 20 eieren ƒ 8,80 3 Suisses wol en sokjes ƒ 7,40

Oktober 1961

1,60 m ruit blouse ƒ 5,60  plastic auto ƒ 2,75 Hulp Annie 6+6 = ƒ 12,00 zondagsschool ƒ 0,80
Voor Anja werden alvast (5 december) meubeltjes voor het poppenhuis gekocht: ƒ 4,19
De zondagsschool vergt weer een fietstocht naar het dorp, net iets verder dan het schoolgebouw. De vrouw van de koster laat ons zingen en bidden, vertelt een verhaal en heeft moeite de orde te handhaven. Vooral dat ik de tijd niet aan mezelf heb, ergert me. Thuis word ik niet uitgehoord over de zondagsschool. Bij nader inzien, denk ik dat moeder vooral de vaste orde van haar voornemens doorvoert. De resultaten boeien haar minder.

November 1961

90 cm Terlenka broek ƒ 15,12  1.5 m stof jas           ƒ 19,13  teddy capuchon  ƒ  1,96 boek D. jr.
ƒ 4,25  Annie 3 x 6 = ƒ 18,00  6 meter grijs flanel ƒ 8,70  1.30 m voering (wattine) ƒ 7,15
wol 3 Suisses
ƒ 10,70 zondagsschool ƒ 0,80  40 liter petroleum ƒ 8,20

Overal liggen lappen stof en knotten wol. Op tafel staat geregeld een apparaat om uitgehaalde wol strak te kunnen oprollen. De vloer eronder ligt bezaaid met flinters stof en pluis. Er komt ook een breimachine, een Passap die bij elke beweging flink herrie maakt. De naaimachine is vooroorlogs zwaar en verzinkt bij het opbergen in een houten meubel.
En wij maar passen, de armen wijd en breinaalden aan alle kanten. Naar wensen of kritiek wordt niet geluisterd. Langzaamaan begin ik de broeken en truien te haten, vooral die met wat heet een Noors motief. Ik kan ze levenslang niet meer uitstaan.

december 1961

zakgeld kinderen ƒ 5,00  zondagsschool ƒ 0,80  rapportengeld ƒ 2,00 vlees ƒ 25,00
pantoffels mama
ƒ 11,95  pantoffels Janny ƒ 7,95  schoenwas ƒ 0,75
Schoenenpoetsen is een klusje waar ik geregeld mee wordt opgezadeld. Het hele gezinspeloton staart me aan. Insmeren, laten drogen, uitwrijven of borstelen. Moeder komt uiteraard controleren of je het werk naar behoren hebt uitgevoerd. Ze schept er bepaald genoegen in, je aan het werk te zien.
boek D. jr. ƒ 4,25  boek D. sr. Ƒ 5,90  kruidenier 5 december o.a. opa Muntjewerff ƒ 19,42
We vieren Sinterklaas thuis, maar ook eens bij de grootouders. Kop en schotel oma ƒ 2,10

Om een of andere reden plas ik enkele keren in bed. Ik durf thuis niets te zeggen en zit op school de hele dag in angst voor ontdekking. Dit gebeurt natuurlijk, met bijbehorende afkeurende reactie. Op pakjesavond volgt de eindafrekening: ik maak een zacht pakje open en vind een gedicht. Dit moet natuurlijk eerst worden voorgelezen. De tekst verwijst naar mijn plasgedrag. Het eigenlijke cadeautje is een onderbroek waaraan dameskant is vastgenaaid. Woedend smijt ik alles van me af en verdwijn schreeuwend naar mijn slaapkamer.

januari 1962

zakgeld kinderen ƒ 7,00 Janny ƒ 2,- extra (om cadeautje voor trouwdag ouders te kopen)
2 hemden D. jr.
ƒ 4,50 reparatie camera ƒ 2,00  3 kist peren 3 x 5 = ƒ 15,00 wateraker ƒ 3,40
Naast de aanbouw bij de keuken staat een waterput van beton. Hierin wordt regenwater opgevangen dat vooral voor de was wordt gebruikt. Oom Rijn drinkt er bij gelegenheid uit omdat hij het lekkerder vindt dan kraanwater. Rijn is de enige oom die min of meer geregeld over huis komt, meestal voor verfklussen. Moeder heeft een hekel aan hem. Ze vindt hem lui en grof; hij rookt shag en heeft nooit iets gedaan met zijn MULO diploma. Vooral dit laatste verwijt ruikt naar jaloezie.

februari 1962

zakgeld kinderen ƒ 5,00  verjaardag Dickie ƒ 6,98 (4,95 + 1,50 + 0,53) brood, vlees, melk, gasfles. Enveloppen en postzegels ƒ 2,44

De hele dag op school, met nieuwe indrukken en opgeladen energie. Over de vlakke polder zie je ons huis al van verre. Bij het naderen voel ik de druk toenemen. Heb ik niet ergens een steek laten vallen, een misstap begaan? Ik betreed het huis op mijn hoede. Wat ga ik aantreffen, in wat voor humeur is moeder?
Op het WK Allround schaatsen in Moskou wint Viktor Kosistjkin, Henk van der Grift pakt zilver. Het verhaal gaat dat vader goed kan schaatsen, maar ik zie het hem nooit doen.
In de wintermaanden hangt de was te drogen in de toch al kleine woonkamer. Lakens aan het rek van openstaande kastdeur, sokken en ondergoed op een houten rekje voor de kachel. De stoom druipt van het grote kamerraam. Een gaatje in de sponning moet het water afvoeren. Soms bevriest dit in de winter. Dan hangt er buiten een ijspegel onder het raam.

maart 1962

tandarts bus ƒ 1,75 (0,50 + 1,25) Bed Anja ƒ  55,00, plus matras ƒ 87,50, plus kussen ƒ 10,50 + dek ƒ 8,55. Overgordijnen kamer ƒ 17,20 volgen in juni. Thermosfles ƒ 5,90
Geschreven staat: in maart ƒ 30,00 er over. Dit wijst op een vooraf vastgesteld budget.

april 1962

zakgeld kinderen ƒ 5,00 (+ sparen 1,75) Het Parool ƒ 8,05 gist en haarknippen ƒ 1,10 (naar de kapper en op de terugweg bij de bakker een dubbeltje gist halen) 2 p. rollade, ruim zonder gasten         ƒ 7,50 radiobelasting ƒ 12,15  opklapbed ƒ 37,50 vracht bed ƒ 4,10 lot collecte ƒ 2,00
overall Janny
ƒ 12,95

Moeder heeft iets met ondergoed. Waar het hele gezin een volle week moet doen met een onderbroek, verschoont zij zich elke dag. Ingeval mijn onderbroek na een week dragen door moeder te vuil wordt bevonden, zet ze deze voor ieder zichtbaar weg in een emmer koud water. De volgende morgen moet ik de onderbroek op de hand voorwassen. Moeder komt in de deurpost staan om te controleren. Aangezien het verschonen plaatsvindt op zaterdagavond, vindt dit klusje altijd plaats op zondagmorgen.

mei 1962

laarzen D. jr. ƒ 7,50 Jannie mee naar oogarts, buskosten ƒ 1,35 Nieuwe NH Courant ƒ 1,48
klompen D.
ƒ 2,20  1,5 knot wol Dick ƒ 4,13 laarzen Dick jr. 7,50 Alpino Dick sr. ƒ 1,95
2.50 m. ruitje broek
ƒ 8,88 steunen radio ƒ 0,85
De radio is zwaar en staat op een plank aan de keukenmuur. Elke werkdag om 12.30 is er de Radio Nieuwsdienst, verzorgd door het ANP. Dit wordt vooraf gegaan door de Mededelingen voor Land- en Tuinbouw: eerst het weersoverzicht. Aan de eettafel is absolute stilte vereist.

Op school krijgen we een stenen beker met opdruk vanwege het 25 jarig huwelijk van Juliana en Bernhard. Thuis oogst ik hiermee weinig waardering. Wegens de oorlog vindt vader Bernhard een charlatan. Moeder meent dat de beker slecht past bij de andere in de kast: je moet hem maar in je eigen kamer bewaren. Hier heb ik na een paar weken genoeg van. Ik neem de beker mee naar buiten en gebruik hem als doelwit voor mijn voetbal. Al snel zijn er slechts scherven die met de rest van het vuilnis in de ringvaart verdwijnen.

juni 1962

schoolreisje ƒ 6,00 (+ 2,00 extra) onderbroek D. jr. ƒ 2,30 bejaardentocht collecte ƒ 2,00
Aanschaf van een nieuwe elektrische naaimachine merk Singer, op afbetaling.

Foto onder: 1962 zomer. Locatie: Westdijk 20 Beemster, voor het ouderlijk huis. Visjes vangen met Anja. Leeftijd: 10, respectievelijk 4 jaar. Op de achtergrond de oude schuur, gebouwd van resten uit de gesloopte boerderij. Deze wordt in 1964 vervangen door een nieuwe schuur die vorstvrij is en waar in de winter geen ratten bij kunnen.

juli 1962

regenjas Dickie ƒ 23,90  verjaardagsgeld D.jr. ƒ 1,50          (om cadeautje voor papa te kopen)
Dickie tegoed 10 juli 7,50 konijnen.
Konijnen worden door grootvader naar de dinsdag markt in Purmerend meegenomen en daar verkocht. Konijnen en ik zijn geen goede combinatie: ik ben nalatig in het verzorgen.

Uit het kasboek van moeder: verdiensten op het land van Janny en Dickie. Hierover ontstaan gemakkelijk conflicten, omdat maanden later wordt afgerekend. Het verdiende geld wordt niet uitbetaald maar op een spaarrekening gezet. Dit boekje van de Bank mogen we eens per jaar inzien. Daarna verdwijnt het in het kluisje van de ouders.

augustus 1962

zakgeld kinderen ƒ 5,00 4 kaarten Beemster Revue            ƒ 4,00  3,75 m flanel ƒ 7,32
1 m Terlenka (broek)
ƒ 14,75 onkosten Beemster feest ƒ 9,00 kist snijbonen ƒ 3,84 en een kist slabonen ƒ 6,75. Weckflessen worden eerst steriel gekookt in een zinken ketel.
Voor de Beemster Feesten rijden we mee in de Renault Dauphine van een militaire maat van Joop Muntjewerff die eigenlijk Johan heet. Het wagentje zakt bijna door de vering. onderbroek D. jr. ƒ 2,30 witte poplin + katoen ƒ 3,81 Singer ƒ 36,00 =  bedrag afbetaling.  

1962 september

bus tandarts ƒ 1,25  bus opa en oma Purmer ƒ 2,75 Beide grootouders zijn in de herfst jarig.
Langszij hun huis staan 2 hoge kastanjebomen. Het wordt mijn specialiteit om kastanjes te knuppelen met een stuk hout. Oma ziet wel wat ik doe, maar laat mij begaan.

oktober 1962

twee dassen D. jr. ƒ 2,00  overall D. jr. ƒ 11,00 bus tandarts           ƒ  1,85  lampje            ƒ  6,95
zakdoeken
ƒ  1,31  laarzen ƒ  7,50  maillot Anja ƒ 5,90 hulp Annie 8 + 6 = ƒ 14,00
Singer
ƒ 36,00 brood, vlees, groente, griepinjectie mama ƒ 9,00 flanellen laken ƒ 9,75

Vaccinatie of niet, moeder duikt toch zo nu en dan het griepvirus op. Bij vader leidt dit soms tot ingehouden ergernis. Wanneer moeder eens in bed ligt en vader voedsel aan de eettafel uitdeelt ( zelf opscheppen mag niet) probeert Anja (4) haar bord af te schermen. Zij heeft last van eczeem, wat vele jaren later lactose allergie zal blijken.  Haar onderarmen worden ingezwachteld met zalf en verband.  Vader heeft hieraan allemaal weinig boodschap. Driftig giet hij de hete vla over haar handjes. Om van het huilen en brullen af te zijn, wordt Anja van tafel verwijderd: ga maar verder janken op de gang. De maaltijd wordt gewoon afgemaakt.

november 1962

zakgeld kinderen ƒ  5,00 auto voor Dickie ƒ 19,75 (sinterklaas) boek D. jr.            ƒ  4,50
Nieuwe branders voor de BES kachel ƒ 6,15 nijptang ƒ 4,25, waterpomptang ƒ 8,55 mondorgel, afgeprijsd naar ƒ 9,50  rotanstoel ƒ 72,95

foto: Schuco Mercer, nog in mijn bezit en in werkende staat.

december 1962

wenslijstjes 5 december: papa: rotanstoel, alpino, vogelhuisje, boortjes Mama: peignoir, wandlamp, beige handschoenen, boerenbontschaal, reistas. Janny: Jan Pierewiet, woordenboek, noppenshawl, foto album,handwerkmateriaal  Dick: gereedschap, boek vogels, vulpen, fietslamp, plaksel Anja: pop, kleertjes, boek Pippeloentje, mondorgel, bal, kralen, borstel en kam.

1963 januari

3 onderbroeken D. jr. maat 3 ƒ 7,80 verstelgoed overall ƒ 3,95 lego Anja + 12 speldjes
ƒ  3,12
 Op 18 januari vriest het ’s nachts 18 graden. Heel januari en februari zijn bitter koud. Vader probeert met een bijl een wak in de ringvaart te hakken voor het geval er brand komt. Hij blijft steken in het ijs. Wij fietsen over de ringvaart richting school, omdat dit beter gaat dan over de weg. Aan schoolverzuim doen wij niet.

Ik ben een gedreven verzamelaar, onder meer van lucifermerken. Een eindeloze en goedkope hobby waarmee je niemand lastig valt.


spaarboekje lucifermerken Centra

1963 februari

Schoolreis ƒ 11,00 (+ handenarbeid)
Handenarbeid is nieuw op school. In de kelder mogen de jongens kleien en met hout werken. Meisjes krijgen in het gewone lokaal les in naaien en breien. Met schoolvriend Joop van T. maak ik een vrachtwagen. De cabine komt gereed, deze neem ik mee naar huis.
Singer ƒ 36,00 1.5 m flanel blouse ƒ  2,93 3 bloempotten en boodschappennet ƒ 3,25

1963 maart

Singer ƒ 36,00 1 mud antraciet  ƒ 14,65  6 kist appelen en peren ƒ 28,25 hulp Annie ƒ 12,00

1963 april

bijles Dick ƒ 3,90 in wat? overall D. jr. ƒ 11,45 laarzen D. jr.           ƒ  9,50 petroleumstel ƒ 18,50
Naast betaling aan het Ziekenfonds wordt betaald voor Witte Kruis, een organisatie die zich bezighoudt met bestrijding van epidemieën. Het zal gaan om polio, bof en kinkhoest.

1963 mei

overhemd ƒ  7,50  korte broeken ƒ  4,00 vlees ƒ 5,38  2 m. badpak ƒ 5,90 waterketel ƒ 13,00

Voorjaar 1963 worden een Engels en Duits woordenboek aangeschaft, ƒ 11,90 p/s, voor Jannie op de MULO. Mijn slaapkamervloer wordt bekleed met 4,5 meter viltzeil ƒ 14,22. In de keuken komt marmoleum ƒ 85,05  De huiskamer wordt verwend met 5,20 m. kokosmat,
ƒ 50,70. Zes pond kersen worden geweckt, ƒ 5,10 In juli een radio gekocht ƒ 50,00

1963 juni

zwemmen enz. J+D ƒ  1,50  schoolreisje / collecte kerk ƒ 3,50 landwerk Dickie ƒ  3,35

1963 juli

zakgeld kinderen ƒ  5,00 (+ extra + pakje 3,50) hemd ƒ  2,40  riem ƒ  3,95 lijm ƒ  0,50
fietsbel
ƒ  1,25            boek ƒ  2,15 Het Parool ƒ 8,85 rabarber inmaak ƒ 1,60 30 kluwen wol ƒ 39,00
Soms mag je van met landwerk verdiend geld iets kopen. Dit wordt genoteerd en later verrekend. Landwerk heet in moeders terminologie: helpen op het land. De betekenis mag hetzelfde lijken, maar helpen drukt belangeloosheid uit. Of afhankelijkheid.

De vrienden in Tilburg worden bezocht ƒ 20,00 Benzine voor vaders brommer en/of de motor rugspuit ƒ 6,00 Deze herriemaker besproeit slootkanten met bestrijdingsmiddelen. Enige bescherming tegen inademen van het gif is er niet en de behoefte eraan wordt evenmin gevoeld. Wanneer vader in 1997 kanker krijgt, denken we hieraan terug.  
wollen deken ƒ 50,00 ontbijtlaken oma ƒ 5,58, zakmes opa ƒ 4,95 Bezoek aan opa en oma in de Purmer is altijd op zondag. Soms wordt dan gevoetbald in Volendam. Dit betekent druk autoverkeer langs de deur. Vanaf de brug noteer ik kentekens onder vermelding van merk en type. Deze boekstaaf ik later in een apart cahier met dikke blauwe kaft. Het cahier heb ik gevonden op de lokale vuilnisbelt. Een paar gebruikte bladzijden wegscheuren en klaar is Kees.

1963 augustus

zakgeld kinderen ƒ  5,00  2 x telefoon ƒ  0,35           (bellen bij de buren bij gebrek aan eigen telefoon) klompen, groenten ƒ  6,00  vlees 15,44+6,55+5,50+5,57 = ƒ 33,06 kam + schilmesjes ƒ  2,60
Ergens in deze tijd steel ik geld uit moeders portemonnee. Zij betrapt mij niet, maar trekt wel de juiste conclusie. Vader slaat mij in mijn kamertje verrot, zodanig dat moeder hem vanaf de trap maant te stoppen. Natuurlijk krijg ik geen avondeten en ik durf niet eens naar de wc afdalen die beneden is. Om die reden plas ik uit het raam.
Ik jat geld om Rizla vloeipapier te kopen. Hier zitten namelijk vogelplaatjes bij, die geplakt kunnen worden in een boekje van Ko Zweeres. Prijs ƒ 0,65 Het vloeipapier gooi ik weg.

1963 september

zakgeld kinderen ƒ 5,00  Jannie dansles ƒ  22,50  (10 x) bus Purmerend, bus Alkmaar (moeder).
Tegen de tijd dat ik voor dansles in aanmerking kom, breekt gelukkig de hippie revolutie uit.  Ik heb geen enkele behoefte aan meisjes die me kunnen binden. Vrijblijvend een beetje verliefd zijn, is mij mooi genoeg.
Kruidenier J.Rol  (ƒ 11,00 sigaren) ƒ 38,09 J. Rijkes ƒ 16,17 kapper D.jr. ƒ  1,10
Moeder blijft ook zelf knippen. Zo houdt ze de haargroei onder controle.

1963 oktober

zakgeld kinderen ƒ  5,00 schoenen D. jr. ƒ 19,90  zondagsschool ƒ  1,20 J+D tandarts buskosten ƒ  1,50  schoenreparatie ƒ  1,25 vlees, brood, kruidenier, ziekenfonds, naalden en garen.

1963 november

zakgeld + zondagsschool ƒ 7,50  hemdjes D. jr. ƒ 1,75  jongens noren ƒ 11,95 slacouvert oma
ƒ  2,95  kunstschaatsen Janny ƒ 49,75 Singer naaimachine aflossing ƒ 36,00  (de laatste!)
Op 5 december krijg ik een nieuwe schaatsmuts, naar mijn wens een witte, zoals mijn idool Johnny Nilsson uit Zweden. autokwartet ƒ 2,75 versturen D.E. punten koffiepot Joop ƒ 0,50 pantoffels opa ƒ 4,90 serviesje Anja ƒ 4,95
Moeder wordt behandeld door arts Van der Molen in Alkmaar. Er worden ook medicijnen gebruikt wegens pijnlijke armkoppen. Niet wat moeder mankeert stoort, maar hoe zij dit uitvent. Aldus glijdt mededogen af naar medelijden en verder omlaag naar afkeer.

1963 december

zakgeld + zondagsschool ƒ  7,50 elektrische kerstverlichting ƒ 17,95  klok Joop (jongste broer vader) en Ank klok ƒ 52,50 Waarschijnlijk een trouwcadeau. VPRO programmablad ƒ 13,00
kunstschaatsen Jannie ƒ 49,75. In deze dagen is Sjoukje Dijkstra populair. Jannie en ik volgen haar EK of WK kampioenschap. op tv bij buren Onder druk van moeder hebben wij zelf geen tv, een situatie die pas in 1970 zal veranderen wanneer werkgever er bij vader op aandringt. Maar ook dan zal moeder avond aan avond het kijken naar andere programma’s frustreren.

1964 januari

jack Dick jr. ƒ 12,75  onderbroek D. jr. ƒ  2,25  2 hemdjes a ƒ 2,65 = ƒ  5,30

In de winter van 1963-1964 wordt voor ƒ 319,00 aan kolen verstookt. In de keuken staat ter verwarming een petroleumkachel (BES). Gekookt wordt op flessengas (9 gulden).
Anja krijgt voor haar verjaardag een poppenwagen ƒ 32,50 – 12,50 (korting?)

1964 februari

Schooltas dick ƒ 19,00            (voorbereiding op hbs) lening Jannie ƒ 2,50 (bij moeder)
rapportengeld
ƒ 2,80 Anja 2e hands fiets ƒ 15,00

1964 maart

zakgeld kinderen ƒ  8,00  schoolreis Dick ƒ 10,00 (3 dagen met school jeugdherberg)
groente en gist ƒ 1,50
De gist is een blokje in vetvrij papier.
 


           
1964 april

jack ƒ 14,00  badtas ƒ 2,95 schoenen Dick jr.            ƒ 20,90 sokken ƒ  4,80  overall Janny  ƒ 16,50 Diplomageld typen Jannie ƒ 12,50. Je mag diploma’s halen, maar het landwerk blijft.

Ik doe toelatingsexamen voor de Rijks HBS Purmerend. Het examen dient, zo laat de hoofdonderwijzer ons groepje uitverkorenen weten, om het kaf van het koren te scheiden. Thuis stamp ik feitenkennis, met steun van moeder die mij overhoort: 1600 Slag bij Nieuwpoort. Ik heb geen idee waarover de oorlog gaat of waar Nieuwpoort ligt. Dat staat er niet bij. Ik reproduceer alleen. 1787 Goejanverwellesluis, de Pruisen in ons land.
Voor de eerste poging zak ik. De uitslag van het herexamen wordt bekend gemaakt via de post. Na de komst van de postbode steekt moeder op het erf in triomf een wit kussensloop omhoog. Zo kan ik tot aan het middaguur op het land van vader blijven werken.

Moeder wil de eigen schipbreuk compenseren door haar kinderen te laten doorleren. Twee van ons volgen uiteindelijk de door haar begeerde  onderwijsopleiding.
Moeder sleurt je aan je haren naar het volgende tentamen, op weg naar een sacraal diploma. Wat je daarmee zal aanvangen, is een irrelevante vraag en evenmin begrijpt zij dat de nieuwe wereld is gesloten voor huisgemaakte Terlenka broeken. Minder dan de schoolcijfers bepalen sociale mores ons succes in het leven. Moeder doet haar best, maar venijnige jaloezie zal opspelen wanneer het eenmaal zover komt.
Faal je, dan heb je dit aan jezelf te danken. Slaag je, dan heb je het maar makkelijk in het leven.

1964 juni

Zakgeld kinderen ƒ 6,00  Luistergeld (radio) ƒ 13,00  nylons Jannie            ƒ 3,50 8 pond aardbeien ƒ 4,00 (jam) sandalen vader ƒ 22,90 vlees + vet ƒ 12,75  3 Suisses voor vest M., Ank en Annie ƒ 30,23 boek Vaderdag ƒ 5,90  groente en gist ƒ 1,10 petroleumkan ƒ 3,75

1964  juli / augustus

afscheid school Dick ƒ 4,00  6 kilo rode en 3 kilo zwarte bessen ƒ 6,00  Twee weken brood
ƒ 17,00 Hulp in de huishouding 4 x ƒ 4,00  = ƒ 16,00. tekendoos Dick ƒ 15,60 (school tekenles).
Ik krijg sportkleding en Puma voetbalschoenen, alles verplicht voor de school in Purmerend. De verwachtingen aan mijn adres zijn hoog gespannen. Verder: groente, postzegels, borduurzijde, schoudertas Anja ƒ 3,90 zwemband + bal Anja ƒ 3,00

Foto: in de vakantieperiode heb ik met landwerk een nieuw horloge verdiend, uurloon ƒ 0,50  Bij juwelier De Rijke in De Rijp mag ik van vader het model zelf uitzoeken. Niet meer in bezit wegens door vocht verwoeste wijzerplaat.



Binnen een paar weken moet ik ermee terug: tijdens het landwerk is er condens onder het glas geraakt. De juwelier repareert gratis. De wijzers lichten groen op in het donker, vooral wanneer je er eerst met een lamp op schijnt. Ik kijk hier vaak naar onder de dekens omdat de wijzerstand verandert zonder dat je dit echt in een moment kunt vangen.

1964 september

zakgeld kinderen ƒ 10,00  schoolgeld            ƒ  9,00  1.10 m Terlenka broek D. ƒ   13,00
schoolrekeningen J + D
ƒ 10,00  kapper Dick ƒ 1,25 Thermosfles Dick jr. ƒ 5,45
De thermosfles dient voor drinken waar ik een hele schooldag weg ben en bovendien een kilometer of 12 X 2 moet fietsen. Op school is thee en koffie verkrijgbaar, maar dit kost iets.
De fles bevat een halve liter chocolademelk. Om niet uit de toon te vallen, drink ik vaak in het fietsenhok. Dit kost tijd, omdat de drank nogal heet is. Bij een conflict met een leraar sneuvelt de fles. Het opgelegde strafwerk weiger ik te maken. Enkele weken later ben ik teruggeplaatst naar de mulo. Ik ervaar dit als een degradatie waarvoor ik mij schaam.

1964 oktober

zakgeld kinderen ƒ 10,00  1.15 m Terlenka broek ƒ 17,00  3 onderbroeken ƒ  7,90
regenbroek Dick jr.
ƒ  11,00  medicijnen + arts Alkmaar (moeder) ƒ 14,50 Jannie extra voor helpen ƒ 3,50  brood ƒ 8,40 + ƒ 6,90 + ƒ 7,40 + ƒ 7,50 laarzen Janny ƒ 9,50 (landwerk)
medicijnen + arts Alkmaar
ƒ 14,50 (moeder)
Moeder zit vaak aan tafel vanwege haar naai- en breiwerk, of om de krant te spellen. Het gaat haar vooral om regionaal nieuws, het kerkblad en overlijdensadvertenties van mensen die we soms niet kennen. Ook grasduint ze in de radiogids. Meermalen zal ze zeggen: weet je wat er gisteravond op de radio was? Ik vind dit al op jonge leeftijd erg irritant.

1964 november

haar knippen ƒ  1,50  boek Dick ƒ  7,75 gluton ƒ 0,70 vliegtuig D. ƒ 10,00  

Foto: de DC 8 die ik krijg met Sinterklaas 1964. Het vliegtuig draait op batterijen stationair met lichtjes in de motoren en kan rijden. Het origineel werd verroest van de zolder in MB gehaald. Dit is een vervangend model, aangekocht eind 20e eeuw bij een antiquair in Zutphen.

kerstboom ƒ 5,00 telefoontjes (bij wie?) ƒ 0,80. Atlas dick ƒ 19,50 vulpen ƒ 7,50
sigaren
ƒ 2,40. Brood, melk, vlees, groente, garen en band.

1965    januari

zakgeld kinderen ƒ 10,00 examengeld MULO Jannie ƒ 22,50 schoolgeld (Kweekschool) ƒ 81,00
griepinjectie moeder
ƒ 7,00  Zij is de enige in het gezin. Anja zakgeld ƒ 0,75 Jaarabonnement Vrije Geluiden ƒ 15,00
Het Kerstrapport van de HBS voorspelt slecht weer. Omdat ik moeders hoop in bange dagen ben, gaat ze mij vaker overhoren. Daar zit ik echt op te wachten. 5 dagen per week 25 km naar school fietsen, daarginder ondermaats presteren, op zaterdagmiddag op het land en op zondag naar de kerk: hoe is het proefwerk gegaan? Om het leven nog leuker te maken, krijg ik bijles in algebra. Dit kost geld, dus (als het even kan) mag het wel renderen.

1965 februari

zakgeld kinderen ƒ 10,00 3 knot Jaegerwol ƒ 7,65  groente + pap ƒ 3,30  brood ƒ 6,65  collecte
ƒ 2,00  vlees ƒ 6,90 2 kist handappelen ƒ —  injectiespuit ƒ 8,65

Ik weet niet of moeder zelf injecteert of met wat. In de kast van de woonkamer staat een doosje met het opschrift naalden. Wanneer dit leeg is, spaart moeder er rijksdaalders in. bijles Dick ƒ 25,00 (mogelijk algebra hbs)  zakgeld kinderen ƒ 10,00  overall ƒ 12,15
zwembroek ƒ 5,05  schoolreis ƒ 20,00 haarknippen D+D ƒ  6,00 3 x ƒ 1,50 doorlichten.

Met vader en een schoolvriend naar de RAI Amsterdam. De door vader aangeschafte catalogus die ik mag hebben, valt snel uiteen in losse bladen.

1965 april

Schoolreis Janny ƒ 10,00 6 rol behang en plaksel ƒ 11,30  wol 3 Suisses ƒ 19,35  collectes kerk en bevrijdingsfeesten ƒ 3,00 zakgeld kinderen ƒ 10,00 witsel keuken ƒ 7,85 vlees ƒ 11,35
medicijnen
ƒ 27,40 (+ arts Van der Molen, Westerweg 144, Alkmaar).
Moeder wordt behandeld voor pijn in haar armkoppen. Wij moeten mama beter helpen, luidt de boodschap.
Op de MULO in het dorp van mijn lagere school kom ik oude klasgenoten tegen. Vriendschapsbanden herstellen deels. De traagheid in de klas valt me zwaar. Voordeel is, dat ik veel meer vrije tijd krijg en spanning vermindert.

Hieronder: cijfers worden in de huishoudboekjes overgenomen uit de rapporten die thuis ter ondertekening aangeboden worden. Op de rechter bladzijde de cijfers die ik behaal op de HBS. Mijn Bijbelkennis komt als beste uit de bus! De waarheid zal mijn deel zijn.


1965 mei

Schoenen Anja lak ƒ 15,00  1,20 m rode dobby ƒ 5,90 4 borden ƒ 5,00 nylons + bandjes ƒ 2,85  brood ƒ 8,30 plakplastic ƒ 2,50 spijkerbroek ƒ 10,00

Anja krijgt ƒ 0,50 voor haar rapport. Regelmatig duikt de post collectegeld op: dit is voor kerkbezoek. Ook wordt betaald voor restauratie kerk + kerkbode ƒ 7,50 Ik laat duidelijk merken, geen zin in de kerk te hebben. Dit om te voorkomen dat ik zal worden aangenomen. Hierbij word je volwaardig lid van de NH Kerk. Ik heb weinig met het geloof en nog minder met de Kerk. Moeder laat mij in mijn sop gaarkoken, maar onthoudt zich van verdere drukuitoefening.
Regelmatiger dan ik heb gedacht, gaat zij naar Alkmaar. Haar fiets staat op 2 km van huis in Schermerhorn, de rest van de reis gaat met de bus. Een enkele keer mag of moet een van de kinderen mee. Wanneer zij de deur uit is, zet ik de radio aan en neem een flinke plak ontbijtkoek. Via een zijraam houd ik haar terugkeer in de gaten. Later hoor ik, dat mijn zus hetzelfde doet, maar nooit doen we dit samen. Er is geen solidariteit.

1965 juni

melkbusje (aluminium) ƒ  6,85
Elke weekdag haal ik hierin 4 liter melk bij de buren. Op den duur geraken er flinke deuken in, want ik ga er niet zachtzinnig mee om.
groente, vlees, brood, kruidenier, melk, zakmes vader ƒ 5,25 tafel opa ƒ 23,00  schilderijtje
ƒ 5,60 rabarber voor jam ƒ 2,50 plantengieter ƒ 4,75 medicijnen ƒ 9,00

1965 juli

Jannie slaagt voor de MULO. 25 gebakjes à ƒ 0,35 = ƒ 8,75 De examenklas komt namelijk langs. 10 kilo aardbeien voor jam ƒ 12,00 fluitketel ƒ 6,20  begrafenisfonds ƒ 14,70  onderbroek Janny ƒ 13,50 fietsriemen ƒ 1,80 wol 3 Suisses ƒ 7,85 brood, melk, vlees.

1965 augustus

Naar de tweede klas MULO. Hier krijgen we klassikaal typeles, cursusgeld ƒ 26,75
De machines zijn loodzwaar en worden wekelijks aan- en afgevoerd met een bestelbusje van een bedrijf. Er wordt veel gelachen tijdens deze lessen.

Vanuit het huis van de vrienden in Tilburg (kosten ƒ 15,50) bezoeken we Museum Overloon
ƒ 5,50.
Voor het eerst zie ik een echte tank. De oorlog van mijn ouders wordt even voelbaar. Vader zegt in streektaal: die Moffen konden vechten als de krengen. Nooit vertelt hij, dat hij tijdens de oorlog in een gestrande Amerikaanse bommenwerper heeft rondgekeken. Deze had een noodlanding gemaakt op 100 meter van ons land. Oom Rijn bezit een foto van de machine.

Om mezelf op school tegen pestgedrag (hé, professor!) te beschermen, sluit ik vriendschap met vechtersbaas Robbie, wiens moeder in de prostitutie zit. Ingeval Robbie wordt gepest, slaat hij er onmiddellijk op los. Zijn moeder verdrinkt na een vechtpartij in een auto. Robbie gaat van school. Het pesten aan mijn adres wordt hervat, maar in een lichtere versie. Ik ben goed in het aangaan van specifieke vriendschappen, die mij  beschermen. De gedoogsituatie zal in de examenklas onverwacht omslaan. Hier valt namelijk op dat ik geen examenvrees voel. Bewondering wordt mijn deel. Dat ik naar mijn oordeel als ex HBS leerling eigenlijk niet thuis kan komen met een MULO diploma, houd ik voor me.

1965 september

(groente +) haarknippen Dick ƒ  2,50  schoolverzekering ƒ  5,00  zakgeld kinderen ƒ 15,00
schoenen
ƒ 26,00  boeken Jannie ƒ 198,00  blokfluit bijbetaald ƒ  4,65  reparatie lakschoenen Anja ƒ  5,00  11 x bus masseur Alkmaar ƒ  3,00

Het gebouw van de MULO grenst aan de achtertuin van de dominee van de NH Hervormde Kerk. Met instemming van de directeur komt dominee op een dag de klas binnenlopen. Natuurlijk herkent hij me en dringt aan op deelname aan de lessen catechisatie. Tot dit doel licht hij mijn ouders in. Moeder is natuurlijk enthousiast. Vader denkt praktisch. Kort hiervoor heeft hij land van de kerk gehuurd. Tegen mij zegt hij lafhartig: je moet het maar doen. Na een paar keer nablijven geef ik er de brui aan, verrassend zonder gevolgen. Eens te meer is duidelijk, dat God geen betekenis voor mij heeft. Liever probeer ik informatie te verzamelen over het heelal, over sterren en planeten. Verder dan een artikel in een op de vuilnisbelt gevonden tijdschrift reikt mijn kennis evenwel niet.

Jannie slaagt voor de MULO en wil naar de Tuinbouwschool in Hoorn. De directeur wijst erop dat dit vrijwel exclusief een jongensschool is. Hiermee stopt het. Plan B is de Kweekschool (PA) in Alkmaar. Mijn zus zal met de fiets heen en weer moeten rijden. Hierover maakt zij geen stennis.

1965 oktober

zakgeld kinderen ƒ 15,00 kapper + band plakken ƒ 2,50 pantoffels moeder ƒ 11,00
Moeder koopt maar weer eens nieuwe pantoffels voor haarzelf. In driftbuien heeft ze de gewoonte er een uit te schoppen om ons mee te slaan. Erg effectief hierin is ze niet en ik word behendig in ontwijken. Terugslaan is nauwelijks een optie, want dan wordt de cavalerie opgeroepen. Wanneer vader komt straffen, is dat slecht nieuws. Nog tientallen jaren ben ik moeilijk te benaderen. Bij een onverhoedse beweging duik ik weg of grijp de pols van mijn veronderstelde belager.

Anja gaat met de bus naar school. Er wordt ƒ 55,00 voor betaald; in februari 1966 nog eens
ƒ 50,00. Dit zal naar idee van moeder zijn. Feitelijk ontgaat het mij in die dagen. Het leeftijdsverschil plaatst ons in verschillende werelden. Desondanks speel ik geregeld met Anja. Wel loopt dit soms uit op een krachtmeting die zij natuurlijk niet kan winnen.

Wegens een liesbreuk, opgelopen in de rode bietenoogst tijdens de herfstvakantie, beland ik in Ziekenhuis Waterland. De heenrit gaat met de bus, de terugtocht 5 dagen later met een taxi van het ziekenhuis. Tijdens mijn verblijf komen vader en moeder 1 x langs. Ze brengen Keteltje in de Lorzie mee van Cor Bruijn ƒ 6,90 Gedurende de hele MULO zal ik geen contact krijgen met echte literatuur. In het dorp is geen bibliotheek, de school bezit alleen oude rommel en thuis staat niets op de plank. Moeder werkt dit ook tegen, omdat ze meent dat in literatuur niets dan kritiek  of seksuele smerigheid staat. Deze houding zal aanhouden tot lang nadat ik de MULO afgerond heb. Maar dan lees ik al Justine van De Sade.

1965 december

zakgeld kinderen ƒ 10,00 agenda + gum ƒ  2,40 trui D. jr. ƒ 16,75 elektrische zaklantaarn
ƒ 14,00 brood, melk, eieren, vlees, lappen Terlenka, naaimachinenaalden.         

De platte, in het stopcontact oplaadbare zaklantaarn is een onverwacht sinterklaas cadeau, bijna een wonder. Moeder immers probeert hardnekkig om avondlijk lezen in bed te voorkomen (slecht voor je ogen). En juist voor dit doel staat de zaklamp op mijn lijst, wat ze toch moet hebben begrepen. Uiteindelijk kan ik haar logica niet volgen. Moeder sluipt geregeld rond om je te betrappen op terzijde geschoven gordijnen. Zelfs heeft ze vader hierbij ingeschakeld. Hij komt vaak later in de avond uit de schuur. Mij heeft hij nooit gestraft om deze overtreding, maar Anja wel. Wanneer iemand wordt gestraft, houden de anderen zich koest.

Interieur van mijn slaapkamer. 1966 houtskool Het bureautje is zelf verdiend en kost ƒ 140,00

1966 januari

zakgeld kinderen ƒ 17,50  artsbezoek + ampullen ƒ 20,75 (moeder).
Anja krijgt voor haar verjaardag een bedelkettinkje:
ƒ 21,45 Van dit bedrag wordt ƒ 6,00 uit een andere bron betaald. Aan de trouwdag van Willy Muntjewerff wordt ƒ 1,50 bijgedragen. In voorgaande jaren zet moeder Willy soms in voor huishoudelijke hulp. Bij zo’n gelegenheid laat moeder Willy weten, dat ze niet kan tippen aan Annie (Koning). Moeder weet iedereen altijd te motiveren. Zelf controleert zij graag het werk (vingers langs stofranden). Dit doet ze later ook, wanneer Jannie haar nieuwe huissloof is.

1966 februari

kapper dick ƒ  1,45 schooltraktatie ƒ  2,00  schoolbus Anja ƒ 50,00  cadeautjes Dick ƒ 12,50
Stof lange broek Jannie
ƒ 11,80  Bovenkarspel entree met Spekken ƒ 8,00

Dat werknemer Piet Spekken meegaat naar de  Floriade, wijst op autobezit. Vader heeft een lichtblauwe Opel Record Olympia 1500 gekocht, met stuurversnelling en schuifdak. Het kenteken HK-64-51 is van 1962, maar de auto moet enkele jaren ouder zijn. Mogelijk is de wagen geïmporteerd uit België en is er een nieuw kenteken op gezet. Moeder wordt op 5 december gecompenseerd met een elektrisch oventje ƒ 69,50.

1966 maart

Een korset voor moeder ƒ 30,00 Bezoek aan een arts in Zaandam voor moeder+medicijnen wijst op aanhoudend medisch shoppen. Er is ook sprake van bestralen. 1966 april

zakgeld kinderen ƒ 17,50 overall dick ƒ 12,95 We verslijten er vele, al worden geregeld reparaties verricht (stukken in de knieën). De huiskamer wordt opnieuw behangen ƒ 52,00 collecte restauratie kerk ƒ 10,00 Keukentrapje ƒ 21,00
 
Schilderwerk Rijn ƒ 170,00 (broer van vader) Moeder en Rijn kunnen elkaar niet luchten.
Tijdens een schaars bezoek van mij in zijn nadagen beklaagt Rijn zich over het bijmengen van de middagthee met koud water door moeder, teneinde werkhervatting te bespoedigen. Ik kan het met mijn oom goed vinden. Vader en ik gaan soms tv bij hem kijken, omdat wij er thuis van moeder geen mogen. Wanneer we terug komen, ligt moeder al in bed, want Ordnung muss sein.

Afbeelding: tekening in houtskool van mijn slaapkamer aan de Westdijk. Opvallend is dat de stoel ontbreekt.

1966 mei

Er is weer hulp in de huishouding van Annie Koning. 2 x ƒ 12,50 = ƒ 25,00.
Laarzen Jannie (maat 40) ƒ 9,75 10 kilo aardbeien voor de jam ƒ 10,00 5 kilo tegen ƒ 5,00.
J. Rol
ƒ 42,70 bestralen Alkmaar + groente ƒ 1,00  spijkerbroek ƒ 7,95 schilderwerk Rijn
ƒ 170,00
 collectes ± ƒ 0,75  bus + diversen Alkmaar ƒ 8,65 textiel + schoeisel ƒ 70,00

1966 juni

Vloerbedekking woonkamer en gang ƒ 293,70 pap + koekjes ƒ 3,25  brood ƒ 11,60  schortje Annie ƒ 3,25 (cadeautje)  3 paar sokken ƒ 15,30 stropdas Vaderdag  ƒ 5,00 Terlenka stof broek vader ƒ 35,00 vis ƒ 5,50 1 onderblouse ƒ 7,80 vlees + vet ƒ 11,20 2.50 m stof mama ƒ 5,00 jurk
Zieknfonds
ƒ 60,50  3 jaegerwol (3.62 korting) ƒ 2,15 knopen jas dick ƒ 2,70 pantoffels 14,00

1966 juli

zakgeld kinderen ƒ 17,50  Jannie naar Friesland ƒ 40,00 kruidenier J. Rol ƒ 55,60  vlees ƒ 11,40
De bakker heet tegenwoordig Zomerdijk. Hij is een jonge gast die ons kinderen soms een kadetje schenkt. Moeder gaat 3 x naar Rutgers, Wijdenes, waarschijnlijk een masseur. Kermisgeld ƒ 4,50. Portefeuille verjaardag vader  ƒ 15,00 auto voor Reinier (neefje) ƒ 3,50
Janny mee naar Friesland
ƒ 40,00 4 dagen Tilburg ƒ 18,35 13 kl. Crylon + 3 kl.suizanyl ƒ 31,20
2 x werkoverhemd
ƒ 22,95 rokje Anja ƒ 7,50  bagagedrager ƒ 3,70 thermometer ƒ 2,25

1966 augustus

Typecursus ƒ 32,50 2 x Annie ƒ 25,00 Ik zie mijn eerste bioscoopfilm: Winnetou met Lex Baxter als Old Shatterhand. Kosten: ƒ 2,50 buskosten ƒ 2,30 Moeder gaat de stad in. De romantiek in de film ervaar ik als sentimenteel, de acteurs als gekunsteld. Het boek is beter dan de film.

Aanschaf Philips radio  + antenne ƒ 260,00 Rijn monteert de antenne op het dak. Hier is mijn oom wel goed genoeg voor. Voortaan kunnen we in stereo genieten van de hemelse klanken van Kathleen Ferrier, door moeder des te meer aanbeden omdat de zangeres aan kanker bezwijkt. Moeder blijft de masseur bezoeken.In latere jaren komt de pijn soms terug, naar mij voorkomt vooral in gezelschap. Dan moet bezoek ijlings opstaan om de kopjes van moeder aan te pakken. Wanneer de mensen weg zijn, doet moeder weer normaal.

De nieuwe radio, aanleiding voor mij om deze na te tekenen. Let op de precisie waarmee de zenders zijn aangegeven, het geborduurde kleedje, de Dinky en bovenop de radio een programmaboekje.

Op het land voor opa’s boerderij vind ik tijdens het bollen rooien een metalen schijf. We vinden ook wel eens kiezen van dieren en vierkant spijkers. Moeder meent dat mijn vondst een oude roomse kerkmedaille is die beter weggegooid wordt. Poetsen levert op dat het een Zweedse Ore is uit 1660. Het is mijn enige bewaarde artefact van het werk.

Afbeelding op ware grootte

1966 september

Brood 2 weken ƒ 11,90  melk t/m 18 september ƒ 8,00 ondergoed D+A ƒ 12,45
pantoffels Anja
ƒ 5,50 2 thermosflessen ƒ 11,00 De thermosflessen vormen een vast bestanddeel van het werk. We nemen ze gewoonlijk mee naar het land. Moeder giet er  koffie of thee in en spoelt ze na gebruik uit voor de volgende keer.
tafellaken en borduurzij ƒ 20,75  melkbusje ƒ 6,75  pap, groente en vis ƒ 6,60

1966 oktober

95 liter huisbrandolie ƒ 17,55 (0,185 per liter) De kolenkachel is kapot gestookt en wordt in de ringvaart voor het huis gedumpt. De gemeente haalt geen afval van het platteland. Je moet het zelf naar de stort brengen, maar lang niet iedereen heeft de mogelijkheid. En gemakzucht dient de mens, ook op het platteland.

In de herfstvakantie (oktober) worden de tulpenbollen ingezaaid. Het hierbij gebruikte en in deze dagen moderne werktuig is een zogenaamde Koningsplanter.

Beemster, Wormerweg t/o nummer 7,  oktober 1966 Vlnr: Klaas Knap, Piet Spekken, ik en opa M. Foto: vader

1966 november

Zakgeld kinderen + extra ƒ  27,50 (cadeautjes kopen voor gezinsleden)  pullover            ƒ 28,00
boeken D+A
ƒ 13,30  schoolfonds Anja ƒ 16,50  voetbal ƒ 25,40 De bal is van leer, er is ook een pompje bij waarmee ik later buurkatten verjaag door er water in op te zuigen.
slaapzak Jannie
ƒ 45,00 (verjaardag) 1.10 m tinneroy Annemieke (jong nichtje)
Aanschaf van platenspeler + 3 langspeelplaten ƒ 210,00 Deze wordt aangesloten op de radio in de woonkamer waar wij gedurende het winterseizoen leven.

Op zondagmiddag zijn we gebonden aan Bel Canto, een operaprogramma op de radio.
Ik ben niet afkerig van opera, maar wil ook de Beatles en De Stones horen. Dit mag natuurlijk niet van moeder: dat doe je later maar in je eigen huis.
De meeste pogingen de radio op onbewaakte momenten aan te zetten, zijn gedoemd te stranden. Moeders heeft oren als schotelantennes. Soms draai ik opzettelijk aan de zenderknop terwijl de radio uit staat. Wanneer moeder dan voor haarzelf de radio aan zet, kan je wachten op het commentaar: wie heeft er aan de radio gezeten! Kleine genoegens.

1966 december

claxon Dick ƒ 4,50 mulo avond ƒ 4,70 Janny schooltas ƒ 41,50
Op de 5 decemberlijst staat voor mij genoteerd: fietstas, pullover,schetsboek, boek, balpen, pocket en passer, alles met de prijs erbij. Voor Anja: vouwblaadjes, stempelkussen en een nachtpon met een vraagteken. Vader wil een gevarendriehoek. Moeder een handwerkje.


Foto: 5 december 1966 thuis. Gekregen een lederen voetbal. Op tafeltje pockets van Karl May en een pot Gluton om lucifermerken, sigarenbandjes, voetbalfoto’s en gaandeweg ook artikelen over de oorlog in Vietnam in albums te plakken.

collectes 2 weken kerk + zondagsschool ƒ 3,50 (Anja). Stookolie ƒ 353,48 (0,18 p/ltr)
Flitsblokje camera, inclusief filmrolletje
ƒ 5,80  Gefotografeerd wordt er nauwelijks.

Er wordt een (restant!) windscherm gekocht, in de mode om territorium op openbaar terrein af te bakenen. Sinds het bezit van een auto slepen we van alles mee ingeval ergens in de natuur wordt neergestreken. Dit gebeurt overigens sporadisch, gelet op de drukte thuis.

Op 7 december 1966 zien vader en ik op tv Ajax – Liverpool, de beroemd geworden wedstrijd in de mist. We zitten bij werknemer Spekken. Zijn vrouw schenkt thee, vader brengt voor “de baron”, zoals we hem achter de rug om noemen, een sigaar mee.

Het roken van vader leidt tot eindeloos klagen. Sigaren zijn duur en bederven de gordijnen. Vader rookt jaren sigaren van het merk Agio, daarna Senator en tenslotte Derk de Vries. Sigarenbandjes vormen een verzamelobject, zowel voor Jannie als voor mij.
Ik raap overal bandjes van straat en uit asbakken. Vader werpt ze van zich in de schuur en op het land. Ik ben als een ekster die alles in de gaten houd om ze te onderscheppen.
Het zien en ruiken van sigaren vind ik nog altijd boeiend. Het straalt een soort rust uit. Zelf rook ik nooit sigaren.


1967 januari

zakgeld kinderen ƒ  14,00  pocket ƒ  2,50  entree Gijsbrecht ƒ  3,00  pas + zakgeld Duitsland
ƒ 31,00 eindexamenklas mulo, 3 dagen  jack (afgeprijsd) ƒ 19,75  haarknippen ƒ  2,10
Moeder koopt Terlenka stof voor alle gezinsleden. De naaimachine zingt een lied van dwang. De massages in Wijdenes houden aan. Bezoek ƒ 1,00, dus er zal vergoeding ZKV plaatsvinden.

1967 februari

Boek ƒ  6,90 vulpen ƒ  9,50 (verjaardag)  vlees, brood, melk, 135 liter stookolie ƒ 25,00
De oliekachel is een teleurstelling. Weliswaar geen vieze kolenstof meer en een kit naast de kachel, maar bij koud weer komt de olie traag. Kolen geven bovendien meer warmte.
1.5 m wit bloesje moeder ƒ 9,00  concertavond ƒ 5,25 stof jack dick + rits ƒ 20,65  weckapparaat ƒ 15,00, kruidenier D. Rijkes ƒ 21,00 J. Rol ƒ 45,00 + ƒ 38,50

1967 maart

Annie Koning werkt nog in de huishouding van moeder à ƒ 12,50 per keer. De masseur in Andijk wordt door moeder elke week bezocht. Aan de collecte kerkrestauratie wordt ƒ 10,00 afgedragen. Luistergeld radio: ƒ 18,00 3 m flanel pon J. ƒ 8,25 1,5 m flanel dick ƒ 8,35
2,75 m flanel Dick
ƒ 4,40 1 m + 0,70 m stof J. ƒ 18,50 ritssluitingen ƒ 3,80 25 cm kaaslinnen.

Het gaat maar door met lappen flanel, knotten wol, ritssluitingen en knopen. Tegelijk laat moeder zich elke week te masseren en heeft hulp in de huishouding. Ook voor derden wordt kleding vervaardigd. Moeder maakt uit wat een ieder draagt, de invloed van de drager hierop is minimaal, nog het minst bij vader.

1967 april

Vader krijgt 2 nieuwe alpino’s, een zwarte calotte die na de oorlog populair wordt. Vader draagt de alpino zomer en winter, in de schuur en op het land. De binnenrand wordt op den duur zwart van vuil en lichaamsvet. Kosten voor 2 stuks: ƒ 7,00

zakgeld kinderen ƒ 20,00  Dick typecursus examen ƒ 12,50
Het is de bedoeling om “blind”en met 10 vingers te typen, maar dit lukt mij niet. Wel leer ik tamelijk snel typen. Het diploma wordt thuis op tafel gelegd als bewijsstuk. Hierna ontfermt moeder zich erover: bij jou raakt toch alles zoek. Een schrijfmachine bezitten we natuurlijk niet en op school wordt buiten de cursus geen letter getypt.

Mulo Middenbeemster 1967. Ik sta in bovenste rij tweede van rechts

1967 mei

zakgeld kinderen ƒ 20,00  Anja schoolzwemmen ƒ  6,00 entree Zwanenwater ƒ 5,50  
Dit is op een zondag. We gaan met het hele gezin. We slepen allemaal met de Ten Cate katoenen windkering, ligstoelen voor de ouders en een tas met thermosflessen. Bijtijds ziet vader onweer opkomen. Anderen komen te laat terug. Iemand staat te hannesen met een linnen kap terwijl zijn auto vol regent. Hierover hebben we dikke pret.
Bezoek aan Avifauna, Alphen, ƒ 7,70 entree. In het park vechten 2 vrouwen om een man.
ondergoed dick ƒ  9,85  1.15 m Terlenka broek dick            ƒ 17,00 scharen slijpen ƒ  3,50

1967 juni

Uitbreken van de 6 daagse oorlog om Israel. Ik vind dit buitengewoon interessant, maar moeder bepaalt dat de radio uit moet. Dit ergert me in toenemende mate en ik begin te zinnen op alternatieven. Hoe aan een eigen radio te komen?

zakgeld kinderen ƒ 20,00  overall dick ƒ 16,75 vakantie Janny ƒ 60,00  Moeder koopt geregeld een grammofoonplaat, deze maand Pro Nunica, voor ƒ 17,50. Vader ondergaat een test bij het Arbeidsbureau (ƒ 5,00) Dit wijst er mogelijk op dat hij overweegt het bedrijf te stoppen.

Foto: Met Joop (broer vader) en zijn vrouw Ank op de Veluwe. We gaan met 6 man in de auto, plus bagage.

1967 juli

ziekenfonds ƒ 73,00 6 grammofoonplaten ƒ 43,00 zakgeld kinderen ƒ 20,00 zwembroek dick
ƒ  5,50 vlees ƒ 6,30  brood ƒ 13,70 4 + 2 x 3 Suisses wol ƒ 10,00  vlees, brood, melk, groente.
4 kop en schotels + 3 borden (kapot) ƒ 9,50

Bovenstaande gebeurt tijdens het bollen pellen in de schuur. Ik kom net van het landwerk en zie op het erf mijn voetbal. Ik geef deze een willekeurige trap. Gerinkel en kabaal volgen. De bal slaat in de schuur met veel lawaai neer op een dienblad met kopjes en borden voor de pellers. Moeder is razend en eist dat ik de schade vergoed. Vader sust de herrie. Moeder mokt nog dagen.

1967 augustus

We gaan naar met de auto naar Schiphol. Entree ƒ 3,00 Via een kennis van mijn vader mogen we in een hangar. Hier staat een DC-8 van de KLM in revisie, een motor is gedemonteerd.

Op jonge leeftijd erf ik mijn vaders belangstelling voor de luchtvaart. Bij hem zal dit samenhangen met de verrichtingen van de Uiver, jaren 1930 en wegens de vloot aan Geallieerde bommenwerpers in de oorlogsjaren. Bij mij speelt een rol dat we toevallig onder een aanvliegroute van Schiphol wonen. In 1966 mag ik van landgeld een verrekijker kopen (Carlton 8 x 40). Met de kijker registreer ik welke vliegtuigen van welke maatschappij overkomen om te landen. Appels vallen niet ver van bomen, zo blijkt maar weer eens.

haarknippen ƒ    2,15 ijsje Veluwe Uddelermeer ƒ  1,00 brood, melk, vis, groente, diversen, gasfles, naaigaren, gist, sokken. Van bezoek aan de Veluwe laat moeder een paar fotootjes herdrukken. Zij maakt een fout, waardoor ik een afdruk krijg van vader met badminton racket in plaats van mijzelf. Vervangen is niet aan de orde: deze is ook leuk.

1967 september

In een opwelling die evengoed is voorgekookt, ontvreemd ik een transistorradio uit een winkel in De Rijp. Eindelijk kan ik luisteren naar wat ik wil! In de avond en in de nacht luister ik clandestien onder de dekens. Handig is, dat er een oortje aan de radio zit.
Grootste zorg is, dat mijn bezit ontdekt kan worden. Dus moet ik elke morgen de radio verbergen. Soms breng ik hem in het geniep naar de schuur. Deze valt buiten moeders territorium, maar dit is riskant omdat ik dan door de keuken moet lopen. Meestal gaat hij onderin mijn kast. Bij grote haast schuif ik het toestel onder mijn matras, om de rest van de dag door te brengen in vrees dat de bedden worden verschoond.
laarzen ƒ 16,00  tandarts bus ƒ  2,00 reparatie naaimachine ƒ 48,50 reparatie horloge vader
ƒ 15,75 kerk collectes 0,45+1,30+0,45 = ƒ  2,20  flanel jas ƒ 10,00


Het leven in dit gezin benauwt me zodanig, dat ik het huis een paar keer in de nacht verlaat via mijn slaapkamerraam en het puntdak van de aanbouw, de bijkeuken. Liever zou ik in de schuur slapen. Bij een van die escapades sta ik in de voortuin, me afvragend hoe ik het huis het beste in brand kan steken. Dit durf ik natuurlijk niet. Ik verlaat het erf en beklim de dijk om aan de overzijde in de rietschoot te zitten. Ik overweeg mezelf te verdrinken, maar ben te bang om de stap te wagen. Het water voelt ijskoud aan mijn handen. Later bedenkt ik dat mijn daad vooral begrip voor mijn ouders zal opleveren.

Foto: de lege doos die in de winkel zal zijn achtergebleven na mijn optreden. De radio ging kapot, maar midden jaren 1980 trof ik een gelijke op het Waterlooplein. Dit (werkende) toestel is nog in mijn bezit.

1967 november

schoolreis ƒ 25,00 2 pockets dick ƒ  4,50 (Karl May) schoenen ƒ 39,00 Tomado boekenrek Jannie           ƒ 28,40  korset moeder ƒ 30,75 Ik jat soms stripboekjes (War Classics) bij een kantoorboekhandel. Om argwaan bij moeder te voorkomen, verwijder ik de omslag. Zo kan ik gemakkelijk beweren dat ik ze van de vuilnisbelt heb. Een schoolvriend als bron noemen is riskant, omdat moeder niet te beroerd is bij de ouders te informeren.

Op school moet ik onderhand oppassen. Te lang heb ik geleund op kennis van de HBS Purmerend. Huiswerk wordt noodzaak. De directeur van de school spreekt al over het examenjaar om de schrik erin te houden. Ik voel minachting: wat is een mulo diploma helemaal? Ik begin stiekem Alaska sigaretten te roken. Dit gebeurt in de rietschoot van de ringvaart voor het huis. Het pakje bewaar ik in de schuur.

1967 december

Examengeld ƒ 25,00 (mulo eindexamen, Alkmaar) haarknippen ƒ 2,25 Fiets Anja (30 + 8,55) = ƒ 38,55  kerstboom ƒ  4,50
Jannie opgenomen in het ziekenhuis 20.12.1967 t/m 6.1.1968
Mogelijk vanwege een knieblessure. Naast het sporten, zal de knie hebben geleden onder het vele kruipwerk op het land. Jannie doet daar hetzelfde als de mannen. Gelukkig voor haar, is ze graag in de buitenlucht. Hiermee onttrekt zij zich aan de greep van moeder.

1968 januari

Vader, werkman Piet Spekken en ik bezoeken op een zondagmiddag de voetbalwedstrijd Volendam–Ajax (1-4). We gaan met de auto van vader. Cruijff,  Swart en Bennie Muller spelen mee. Ik vind het er nogal ruw aan toe gaan. De werkman trakteert na afloop op een patatje.

3 onderbroeken ƒ 13,35 reparatie centrifuge ƒ 33,50 grammofoonplaat  ƒ  6,75 (20e huwelijksdag)

1968 februari

pullover lichtgrijs ƒ 14,75 boek (19,75-4,50) = ƒ 15,25 trui Jannie cognac ƒ 13,75

1968 maart

buiten en binnenband ƒ 9,85  schoolfoto’s ƒ  5,75 2 kist goudrenet ƒ 12,00 Lusing ƒ  2,00 
De familie Lusing woont in de buurt. Ze zijn Jehova Getuigen. De man bouwt eigenhandig een caravan die doet denken aan een mobiele gaskamer. Op hun mooie dochter Inge ben ik een tijdje verliefd. Ik herinner mij haar evenwel niet van de school.

1968 april

Haarknippen ƒ  2,25 onderbroek ƒ  3,10 schoolmelk Anja ƒ  4,00   
We gaan met de examenklas mulo voor enkele dagen naar Trier, Duitsland. Hiertoe wordt verplicht een toeristenkaart (goedkoop en beperkt paspoort) aangeschaft. De trip bevalt mij matig: aanhoudend groot gezelschap overweldigt me. In een café van het stadje drink ik voor het eerst bier. Ik weet snel dat ik nooit een zuiper zal worden.

1968 mei

pyama flanel  ƒ 9,75  1 paar sokken ƒ  3,00  patroon broek ƒ  1,00 haarknippen ƒ  2,25
textiel 
ƒ 31,50 Groene Kruis  ƒ 12,50 brood, vlees, groente, eieren, kruidenier.

1968 juni

Met Pinksteren naar Tilburg. Tijdens een wandeling in de Beekse Bergen suggereer ik de eerder gestolen transistorradio te vinden. Moeder vertrouwt het zaakje niet. Ze zegt: ik heb daarnet niets gezien. De vrienden van mijn ouders bij wie we logeren, overtuigen moeder de radio te houden, waar zij liever hem liever aflevert bij de lokale politie. Ik haal opgelucht adem, maar ruzie hierover zal nog wekenlang aanhouden. Moeder probeert verwoed de radio te confisqueren, zogenaamd voor gebruik in de keuken. Uiteindelijk legt zij zich neer bij de situatie, zij het op allerhande voorwaarden. De radio vernielen, durft zij niet. Ik ben immers deze zomer elke weekdag nodig op het land en in de schuur. Misschien ook vreest ze mijn driftbuien. Ik heb moeder al eens geslagen omdat ze onze in de keuken opgesloten poes in elkaar wil trappen. Tegen alle logica in hoor ik niets meer over het incident.

Examengeld ƒ 2,00 (mulo examen in Alkmaar) Janny bijkeuken schoonmaken ƒ 5,00

Natuurlijk slaag ik en behoor met de mooie Hannie W. tot de besten van de klas. In de avond bezoeken we alle geslaagden. Van een beschonken klasgenoot mag ik brommer rijden op een Eijsink, die weer is geleend van een buurjongen. De brommer haalt 65 km/u. Na deze belangwekkende ervaring stuur ik thuis aan op de snelle aanschaf van een eigen brommer. Moeder spuwt vuur, maar ik dreig buiten de deur te gaan werken om de hand op echt geld te kunnen leggen. Van wat ik thuis verdien, zie ik in beginsel nooit iets.

1968 juli

Omreden dat ik vanaf de herfst naar een school in Alkmaar zal gaan, verhardt de strijd in huis over de aanschaf van een brommer. Moeder eist dat ik op de fiets ga (wat zij zelf nooit doet). Ze zegt ongelukken te vrezen, maar zij vreest vooral grip op mij te verliezen.
Vader is verstandiger: door een brommer voor te financieren, bindt hij mij de hele zomer aan landwerk thuis. Het aanbod in lokale kranten is beperkt. Bij de eerste gelegenheid koopt hij in mijn bijzijn een prachtige Zündapp. Deze kost evenwel het fenomenale bedrag van ƒ 950,00 waar ik ƒ 1,25 in het uur verdien.
De werkdag duurt van 6 tot 18 uur, met een uur middagpauze. Ook op zaterdag wordt gewerkt. Desondanks windt het brommerbezit mij zeer op en grijp ik elke gelegenheid aan om een eind te rijden.

Foto: model van de aangeschafte brommer. Van de mijne is nooit een foto gemaakt.

Meer dan ooit wordt het zaak mijn verrichtingen op het land en in de schuur bij te houden. Alles moet immers berekend en bewezen worden. Het bijhouden gebeurt in een piepkleine agenda, achtergelaten door een vertegenwoordiger. Moeder bezit een heel stapeltje, die alle in de jaargang achterhaald zijn. Om ze bruikbaar te maken, moet ik alle data omkatten naar het lopende jaar. Dit doe ik op een regendag.  Deze agenda’s bezit ik allang niet meer.

Overhemd ƒ 13,90 jack Dick jr. ƒ 36,80 retour jack Dick jr.   ƒ  36,80 –
2,75m stof jack ƒ 27,25 (zelf maken = goedkoper) rits en schriften ƒ   2,50 reiskosten Janny
ƒ 10,00 (Den Haag, handwerkexamen) 1.25 m badstof Anja ƒ  6,20 4 m. pyama Anja ƒ 7,20


1968 augustus

sokken ƒ  1,50  kapper            ƒ  2,50 regenpak ƒ 33,50 (geel plastic) gymshirt ƒ  6,75 Begin MHDS Alkmaar, Bergerweg. Op school zal ik geregeld voor joker lopen in mijn huisgemaakte kleding. Een klasgenoot plaagt mij met een term die ik eerst niet begrijp: penis agraricus.
In de klas maak ik hem zodanig aan het lachen dat hij buiten wordt gestuurd. Ik mag blijven, omdat aan mijn gezicht niets is te zien.

1968 september

1 pyama ƒ 11,00  sokken  ƒ   3,20  gordijnstof 5,70 m ƒ 61,30 Met Anja 4 dagen Brabant en Limburg (hotel) ƒ 19,50 + ƒ 15,00 Naar Joop en Urker Visserkoor ƒ 4,00
Joop (Johan) is de jongste broer van vader. Hij woont met zijn vrouw en twee kleine kindjes in Emmeloord en heeft wegens zijn baan als boekhouder veel contacten in Urk. Joop is het Hervormde geloof actief toegedaan. Moeder kan het goed vinden met Ank, ook al Kerks.
groente, pap, brood, vlees, bus Alkmaar,  4.5 m satijn flanel, kruidenier ƒ 30,00

1968 oktober

Handelsschool ƒ 60,00  binnenband + busgeld ƒ 10,00  2  hemden ƒ  9,00

1968 november

Op een dag in de herfst van 1968 zitten wij aan tafel om te eten. Moeder kondigt aan, dat vader iets wil zeggen. Vanachter zijn bord maakt vader bekend, dat hij per 1 januari 1969  een baan bij de gemeente heeft aangenomen en dat huis en haard verkocht zullen worden omdat de werkgever dit eist. Een handgranaat had niet meer schade kunnen aanrichten. Wat mijzelf betreft: vanaf dit moment is het oorlog.

Verweesd zit ik in mijn slaapkamer tussen mijn verzamelingen en jongensboeken. Is de gang van zaken mijn schuld? Had ik duidelijk moeten aangeven te willen opvolgen? Wil ik eigenlijk wel blijven? Ziet vader in, dat moeder tussen ons staat? Vreest hij tot het einde van zijn dagen te zijn opgescheept met zijn vrouw en een werkman waar niet veel zinnigs uitkomt? Denkt vader echt dat het leven op een kantoor beter is?

Wanten ƒ  4,90 (wol, gebreid) sweater ƒ 25,00  rapport ƒ  2,50 muilen ƒ 21,00
laarzen
ƒ 25,00

Moeder koopt een grammofoonplaat met sinterklaas liedjes. Merkwaardig, gelet op onze leeftijd (11, 16 en 19). Wij gaan echt niet meezingen. Pit oliekachel (woonkamer) ƒ 3,50 frituurpan ƒ 7,50

1968 december

Is het december of nog november, misschien al januari? Ik vind geen notities.
We krijgen bezoek van ene Henricus Bartholomeus Post, dameskapper te Haarlem. De man is 52 jaar, getrouwd en brengt een paar jonge kinderen mee. Hij wil het bedrijf kopen om er zijn paardenhobby te vieren. Na plichtplegingen worden Jannie en ik de woonkamer uitgestuurd. Vanuit het venster van mijn slaapkamer moet ik machteloos toekijken hoe hun kinderen over de tractor klimmen alsof we een attractiepark zijn.
laarzen landwerk ƒ 16,00 leren wanten ƒ 10,00 gymbroek ƒ  4,00 grammofoonplaat pianoconcert 595 Mozart ƒ 24,00 rapport Dick ƒ 2,50 laarzen brommer dick  ƒ 25,00
Kinderkaravaan Anja ƒ  6,90 reparatie wasmachine ƒ 60,00

1969 januari

Vader begint aan zijn nieuwe baan op de secretarie van de gemeente Beemster. Hij moet een uniform dragen. Zo weet iedereen wie de nieuwe deurmat is. Ineens is hij de hele dag van huis, waar we gewend zijn dat hij altijd in beeld is.
De spruitkool op onze akkers is kapot gevroren. Bij afwezigheid van vader, draagt moeder mij op de waardeloos geworden spruitkoolstammetjes te kappen en weg te halen. In de bijkeuken slijp ik hiertoe de bijl op de slijpsteen. Moeder heeft commentaar, waarop ik haar afsnauw. Ik laat haar voelen, dat zij in bedrijfskwesties nog steeds niets te vertellen heeft. Bij thuiskomst van vader beklaagt moeder zich over mijn gedrag. Mij snauwt ze dezelfde avond toe: ik weet niet waaraan ik jou heb verdiend. Van vader hoor ik niets.

Anja krijgt voor verjaardag een vulpen ƒ 9,85

1969 februari

zakgeld kinderen ƒ 27,50 (15 +12,50) rits gele jack ƒ  2,50 600 liter huisbrandolie ƒ 84,00
We blijven voorlopig op de oude plek wonen omdat het nieuwe huis in het dorp nog gebouwd moet worden. Het oude huis is bovendien nog niet formeel verkocht.

Rollman fruitmand ƒ 25,00 Het gaat om een jong gezin uit Amsterdam dat in de buurt is komen wonen. De man is geen agrariër, maar kunstschilder en zanger van hupsakee liedjes. Grootvader koopt een kitscherig schilderij van hem.

Voor mijn verjaardag krijg ik van schoolvriend Gerrit de LP Save Our Souls van Rob Hoeke.
Deze mag thuis niet op de draaitafel, onder het argument dat de naald kapot gaat van die rotmuziek. Het wachten is tot moeder boodschappen in de stad doet. Deze gelegenheid komt vroeger of later. Van jongs af oefen ik eindeloos geduld, zodanig dat het uitstellen van iets leuks dwangmatig wordt. In mijn latere leven koop ik soms een paar nieuwe schoenen of een camera om deze een jaar te bewaren zonder er iets mee te doen.

1969 maart

Brood, melk, kaas, yoghurt, buitenband fiets Jannie, groente, pap, zakgeld kinderen en collectegeld voor de kerk. Het zakgeld van Anja bedraagt  ƒ 2,50 per maand. Drie kluwen Solaria, postzegels, busgeld tandarts, gehakt en een spijkerbroek. Broodschaal ƒ 11,00

1969 april                  

Op 16 april 1969 wordt het bedrijf officieel verkocht aan dameskapper Post. De opbrengst van onroerend goed en land bedraagt ƒ 140.000,00  Een groot deel van het land zal Post doorverkopen aan een lokale landbouwer. Onze tulpen, in bloei op het veld, worden aan een collega tulpenkweker verkocht. Vanuit het keukenraam zien we de rode kleur op ons land opvlammen. Je voelt de drang aan het werk te gaan, maar dit alles is achterhaald.

1969 juni

Bellekoord Jannie ƒ 36,50 (geslaagd Kweekschool 6 juni) banden opklapbed ƒ 5,45 2 meter rose flanel Anja ƒ 4,40 3 grammofoonplaten (moeder) ƒ 30,00 groente + pap ƒ 5,15, 9 kluwen wol Jannie ƒ 20,00 naar strand met Anja ƒ 2,00 voor kamperen Dick ƒ 25,00 scheerapparaat
voor overgang            naar 4 MHDS Dick
ƒ 25,00
Het landbouwgereedschap wordt in delen van het erf gevoerd. Elke fase van onttakeling is verschrikkelijk om aan te zien. De tractor gaat naar buren.
Wat vader bij de gemeente  verdient, weet ik niet. Aan tafel wordt gesproken over het belang van sociale zekerheid. Het klinkt allemaal als valse lucht uit een kapotte trompet.

1969 juli

Dit jaar ga ik buiten de deur werken, een vreemde ervaring. Voordeel is, dat ik het verdiende geld cash krijg uitbetaald en dus ook zelf kan besteden. Moeder zegt je moet storten voor de Zilvervloot. Dat doe ik ook, maar op de rest laat ik haar geen greep krijgen.  Het voornemen met de brommer naar België te gaan, wordt op voorhand verworpen: zo’n snotneus als jij nog eerder dan wij naar het buitenland?! Mijn toeristenkaart van het reisje met de mulo gaat achter slot en grendel. Hetgeen mij niet belet alsnog naar België te gaan en naïef  een ansichtkaart uit de Ardennen te sturen. Bij terugkomst breekt onmiddellijk de pleuris uit, waarbij gesproken wordt van vertrouwensbreuk en achterbaksheid. Moeder speelt officier van justitie, vader is rechter. Ik heb geen advocaat. Gerrit neemt haastig de benen.
2 paar sokken ƒ  6,00  badmuts Anja ƒ  2,50
Grootvader krijgt een lijstje om de foto van zijn vroegere paard Tarzan aan de muur te hangen. Dit paard is al 20 jaar dood. Onze ouders kopen nu zelf een transistorradio ƒ 50,00

1969 augustus

Geen zakgeld: achter mijn naam staat een streep. Vlees, groente en een fles butagas, kraagje jurk ƒ 9,75 schoenen + was Anja ƒ 28,25, collecte kankerbestrijding ƒ 1,00

1969 september

zakgeld ƒ 15,00  kapper ƒ  3,50  sokken ƒ  3,00  schoenen ƒ 37,00 pantoffels Anja ƒ 7,00 Bezoek aan Planetarium ƒ 3,25 vis + vlees ƒ 13,00
Benzinekosten van de auto komen nergens voor in de boekjes en worden kennelijk door vader betaald. Anja gaat naar de tentoonstelling Rembrandt ƒ 2,50 + ƒ 4,00 extra zakgeld. In Castricum wordt vastgesteld dat de bramen verdroogd zijn: geen gratis jam!

1969 oktober

Wij mogen voortkabbelen, de tijd staat niet stil en gedane zaken nemen geen keer. Heer Post komt twee paarden brengen, die ik zal in de schuur zal verzorgen voor 25 Judas penningen. Het ergert me mateloos hoe de paarden staan pissen en poepen in onze schuur. Zakgeld ƒ  15,00  sokken ƒ  2,75  permanentje moeder ƒ 22,50

1969 november

6 maal in de week rijd ik op mijn brommer naar de school in Alkmaar. In roostervrije uren trekken we met groepjes de stad in. Ik maak kennis met hangplekken, HEMA worst en een winkeltje met mooie spullen om mijn brommer op te voeren. Deze wordt op een avond in de nieuwe woonplaats van Gerrit (Krommenie) gestolen en deels gesloopt teruggevonden door de politie. Van verzekeringsgeld en eigen middelen, laat ik de Zündapp professioneel opvoeren. Mijn kruissnelheid bedraagt nu 80 km/u, topsnelheid iets boven de 90.
zakgeld ƒ 14,00  regenbroek ƒ 13,00  agenda dick ƒ  1,75 shawl ƒ 11,00  buitenband ƒ20,00
horlogebandje
ƒ 4,75  melk 3 x 8,00 + 9,60 = ƒ 33,60 zakgeld Jannie ƒ 15,00 dick ƒ 4 x 3,50 = ƒ 14,00 onderjurk Anja ƒ 8,45  trui Jannie ƒ 31,25  pantoffels Jannie ƒ 5,95  onderjurk Anja ƒ 8,45

HUISHOUBOEKJES, DE JAREN IN MIDDENBEEMSTER

1969 december

De verhuizing van de dijk naar het dorp vindt plaats op een zaterdag. Op last van moeder vertrek ik deze morgen gewoon naar school: je loopt maar in de weg.  Deze opdracht vloeit niet voort uit een persoonijk bedoeld oordeel, want ook mijn oudere zus wordt geweerd.
Na schooltijd rijd ik rechtstreeks naar het nieuwe adres, een vreemde gewaarwording. In wat mijn nieuwe kamer wordt, staan de verhuisdozen klaar om uitgepakt te worden.

Aan de omslag in het leven wordt geen woord vuilgemaakt. Er is geen afscheid van het bedrijfsleven, geen evaluatie. Moeder zegt te betreuren dat tussen de beide slaapkamers aan de achterzijde een muur staat: ik had liever één grote achterkamer gehad.
Jannie gaat voortaan op vaders Sparta brommer naar school. Dat ding staat toch maar te niksen.
zakgeld ƒ 13,00  benzinegeldƒ 3,00  Spaanse broek ƒ 42,50  rolschaatsen Anja ƒ 17,50 monopoliespel ƒ 22,50 2 grammofoonplaten Wim Kan ƒ 25,00  laarzen Jannie ƒ 12,50
Wat moet Jannie met rubber laarzen in het dorp? De nieuwe wereld dringt in meerdere opzichten nog niet helemaal door.

In het nieuwe huis ben ik naar mijn gevoel een onwelkome gast die beter snel ophoepelt. Vader merkt mijn chagrijn en sneert: jij gaat er niet op vooruit!  
Een halve zaterdag sleept hij loodzwaar grind naar het platte dak van de aanbouw garage.
Ik steek geen vinger uit om hem te helpen.

Foto: moeder 1979 C. ten Hoopestraat 2, Middenbeemster. Op het dak een antenne voor ontvangst FM, niet voor tv.

1970 januari

In de woonkamer verschijnt gruwelijk  meubiliar. Dit is een totaal aankoop bij een huishouden dat er vanaf wil. Appeltjesgroen is de dominante kleur.
Een geborduurd tafellaken ƒ  25,00 zakgeld Jannie ƒ 15,00 dick ƒ 13,50 vlees en pap ƒ 8,40 dasspeld ƒ 5,00 brood 2 weken ƒ 26,00 schoenreparatie ƒ 1,50 kleedje roomstelletje ƒ 2,50
scheerkwast
ƒ 4,85 nylons en sokken Anja ƒ 7,75  300 liter petroleum ƒ 60,80
In het nieuwe huis wordt elektrisch gekookt. Waar is 300 liter petroleum voor nodig?
1970 februari

Vlees ƒ 11,10 + 12,90 + 9.00 + 6.50 + 5,00 + 5,40 groente ƒ 8,35 + 8,55 + 10,35 + 4,20
melk   
ƒ 13,80 +  12,00 + 19,50 + 26,30 brood ƒ 8,00 +  10,00 + 10,00 + 12,40
plantenbak
ƒ 9,75 stofzakken ƒ 4,50 Darophidrin ƒ 5,50 reparatie afslag pickup ƒ 10,75
1 kist aardappelen
ƒ 10,00 collecte Kerkrestauratie ƒ 10,00 opera uitvoering ƒ 12,00

Op zaterdag 21 februari 1970 krijg ik onderweg van school naar huis een verkeersongeval. Met flinke snelheid kleun ik op een afslaande auto en sla over het dak. Gewond ben ik wonderlijk genoeg nauwelijks, maar de Zündapp is total loss. Wanneer ik word thuisgebracht, eten mijn ouders eerst hun bord leeg. Ze hebben de brokken allang zien aankomen.
Lang beschouw ik het ongeluk als een gemiste kans. Het is niet zo dat ik vind dat ik dood had moeten zijn, maar ik had dood willen zijn. Een subtiel maar essentieel verschil.

1970 maart / april

Dahlia’s en bloemenzaden ƒ 12,50 schoenreparatie ƒ 2,25 spijkerbroek + riem Anja ƒ 6,50
stofzakken
ƒ 4,50 horlogebandje ƒ 9,75 brood, vlees, melk, groente, kruidenier. Houten kleppers Anja ƒ 11,00 1,5 m poplin jack Anja ƒ 16,50  lap stof jurk M ƒ 15,00 collectes ƒ 3,00

1970 mei

Het Parool ƒ 13,10 zwembroek vader ƒ 30,00 schort Anja ƒ 11,00  muilen Janny ƒ   7,00
Anja schoolreis mee
ƒ  3,50  Anja schoolreis+melk+foto ƒ   8,70 rafeljack dick ƒ 76,50    
In de keuken mogen wij niets doen zonder opdracht. In de kamerkast mogen we niet kijken. De toegang tot de bovenetage is strikt gelimiteerd tot je eigen kamer. De zolder is taboe.

Met verzekeringsgeld van de gecrashte brommer koop ik een oude Kreidler. Er staat een veel betere te koop, maar vader weigert mij een lening van ƒ 125,00 Het verlies van de Zündapp moet mij maar eens goed ingepeperd worden. Alsof het een geschenk is, in plaats van een zelfverdiend voertuig. Geld van mijn bankrekening afhalen, is onbespreekbaar. En ik heb dringend vervoer nodig.

Mijn motivatie nadert het nulpunt, zonder dat ik het vermogen heb in te grijpen. Daarbij doemt de militaire dienstplicht op, waarvoor ik wordt goedgekeurd. Ik voer een gesprek met de MID waar men onderzoekt of ik Maoïst ben. Thuis zeg ik hier niets over. Voorlopig heb ik uitstel van opkomst. Ik zak voor het eindexamen MHDS op boekhouden en handelsrekenen.

1970 juni

Scheplepel ƒ  7,20  bus Alkmaar ƒ  2,20 (moeder)  lap stof Janny ƒ 15,00 1 slip ƒ 3,75 Brood, melk, kaas, kruidenier, groente, vlees, garen en band, buskosten moeder.

1970 juli

Ik werk bij een tulpenboer in de omgeving.  Mijn ervaring komt uiteraard goed van pas en het is even of alles bij het oude is.
Anja krijgt ƒ 2,00 kermisgeld, maar geen zakgeld. De vader van vriend Gerrit H. is 25 jaar bij de politie, goed voor ƒ 2,50 in het kasboek. Moeder legt graag contact met de ouders van vrienden. Dit doet zij achter je rug om.

Voor de tweede keer ga ik op de brommer met vriend Gerrit H. naar België, wederom zonder identiteitspapieren. Deze keer berijd ik een oude Kreidler, overgenomen van een scharrelaar in de omgeving. In de Ardennen bezoeken we de meisjes Agnes en Nicole Barvaux met wie we het jaar ervoor kennis maakten. Ik draag het door moeder in mei 1970 betaalde rafeljack. Mijn haar is flink aangegroeid, reden tot veel chagrijn thuis. Ik heb brieven gewisseld met Nicole, uiteraard in het Frans. Deze brieven kan ik gerust laten slingeren, want moeder begrijpt niets van Frans. Eenmaal ter plekke komt aan het licht dat ook Gerrit met Nicole heeft geschreven. Dit verbetert de sfeer tussen ons niet echt.

Foto: in de tuin bij familie Barvaux te Champlon Waha, Marche en Famenne. Vlnr: Agnes, Gerrit H., ik en Nicole

Staangeld caravan ƒ 24,00 bus Alkmaar met Anja ƒ 4,90  16 bollen wol Jannie ƒ 32,00 schriften Anja ƒ 4,10  Havo Anja ƒ 9,40 groente ƒ 14 +5 + 8,85 + 10 = ƒ 37,85  permanent + haarnetje ƒ 27,50 panty ƒ 9,00 truitje M. wit ƒ 10,00 rits ƒ 2,00 eten vacantie ƒ 90,00 afwasborstel ƒ 1,50

1970 augustus

Nu vader is gesetteld, breken andere tijden aan. Hij koopt een nieuw horloge à ƒ 154,00 dat hij draagt tot zijn dood in 1999. Er komt een Nikkormat camera ƒ 554,50  Moeder ontvangt een bescheidener Konica. Deze wordt later ingeruild voor een Leica. Hiermee zal moeder weinig geluk hebben en begin jaren 1990 wordt het alsnog een Nikon. Deze is te zwaar voor haar. Samengevat is er sprake van decennialang fotoleed.
Vader zal veel dia’s maken, met name tijdens vakanties in het buitenland. Er worden thuis avondjes georganiseerd voor buren en kennissen van vaders werk bij de gemeente. De sessies duren nogal, waardoor ik al snel afhaak en liever in mijn kamer blijf of de hort op ga. Moeder fotografeert in z/w en gaat uiteindelijk zelf afdrukken.

Voor de vakanties van onze ouders worden een caravan aangeschaft en een sterkere auto, een BMW 1602. Huisvesting en deze bezittingen leiden tot jaloezie op vaders werk. Hoe kan het bestaan dat de man met de laagste kantoorfunctie zo mooi woont en de beste spullen heeft? Jarenlang zal vader strijd voeren tegen jaloezie en andere ergernis van zijn chef. Zelfs komt de dikke man een keer aan de deur van ons huis staan schreeuwen. Ik denk niet, dat dit vader voor ogen staat bij de verkoop van het bedrijf.

1970 september

De schoolgang gaat weer in. Ik kom in een bezemklas met andere losers die te oud worden voor een middelbare school. Mijn eigenlijke vrienden en kennissen gaan door naar het eindexamenjaar van de hbs, de feitelijke reden dat ik op deze scholengemeenschap zit. Het spijbelen zal endemisch worden.

moeder noteert: verdwenen geld ƒ  8,75  (3,75 + 5)
Hier weet ik natuurlijk niets van. Ook het nieuwe huis is een doolhof van geheimen die alleen voor de ouders toegankelijk zijn. Een koektrommel is al een doelwit, om te zwijgen van moeders portemonnee. Privacy voor de kinderen is een omgekeerde zaak: moeder stapt onze slaapkamers zonder aankloppen binnen, opent inkomende post en snuffelt in je schooltas en bureaulade: ik heb recht te weten wat er onder mijn dak gebeurt.

Bus Purmerend ƒ 2,25  regenpak Anja ƒ 33,50 vest mama cyclaamkleur ƒ 33,50  beslag schellenkoord ƒ 13,50  3 p sokken dick ƒ 7,50  1.60 wollen Jersey J. groen ƒ 35,00 gym Anja ƒ 4,00 lap rode trivera J. ƒ 17,50 lap donkerblauwe trivera M. ƒ 12,50 boekenhuur dick ƒ 70,30

1970 oktober

brood t/m 3 oktober  ƒ  9,20  brood t/m 10 oktober ƒ 13,50  brood t/m 17 oktober ƒ  9,60
brood t/m 31 oktober
ƒ 12,00 Een cyclaam ƒ 4,00, 2 zeemlappen ƒ 10,50, oogarts Anja eigen kosten ƒ 6,00, Vlinderboek Janny ƒ 27,50 (verjaardag), 2,25 m lakenband ƒ 4,00
Vader kruipt rond in zijn tuin om elk plantje op de juiste plek te zetten. Er komt een duimstok aan te pas. Het algemene tuinplan is gemaakt door Jan, een broer van vader.
Een van de aanplanten heet nepeta. Dit kruid blijkt buurtkatten te trekken. Elke dag liggen hun gaven in de tuin. Analoog aan het mussenprobleem eerder in De Rijp, zoekt vader een harde oplossing. Hij plaatst een serie muizenvallen in de tuin. Liever had hij rattenklemmen gebruikt, maar hij voelt aan dat de buurt dit niet zal accepteren. Zijn actie is vergeefs. Alleen het weghalen van de nepeta helpt, een beetje.

1970 november

melk t/m 7 november ƒ 23,30  melk t/m 14 november ƒ 26,60  melk t/m 21 november ƒ            23,00
melk t/m 28 november
ƒ 25,00 zakgeld Anja ƒ 9,00 2 kist appelen ƒ 8,00 rok M stomen ƒ 2,25

Voor stageld caravan op Camping Trefpunt Ermelo wordt ƒ 142,00 betaald, voor diaraampjes en een opbergdoos ƒ 14,50, 90 cm stof overgooier Anja ƒ 14,40, 2 theedoeken ƒ 6,50
Soms is het of alle zuurstof in huis is verbruikt.

1970 december

vlees t/m 5 december ƒ 18,15  vlees t/m 12 december ƒ 18,45  vlees t/m 19 december ƒ  8,20
vlees t/m 2 januari  
ƒ  21,50  kerstboom ƒ   5,00 buitenband brommer Dick ƒ 30,00

1971 januari

boekengeld school dick ƒ 70,00  rotantafeltje Anja  ƒ 20,00  groente t/m 7 januari ƒ  5,65
groente t/m 16 januari
ƒ 21,20  groente t/m 23 januari ƒ  5,35 groente t/m 28 januari ƒ  9,65

1971 februari

WA verzekering brommer dick ƒ 40,00 (verjaardagscadeau) reparatie wasmachine ƒ 150,00
restauratiefonds kerk
ƒ 10,00
Rond mijn verjaardag komen familieleden langs omdat moeder 2 dagen na mij verjaart. Specialiteit van moeder is vers gebakken cake, met een stuk of wat bigarreaux.
Een biertje is er niet bij. Moeder wil geen alcohol in huis. Meestal ben ik tijdens de bezoeken niet thuis of blijf ik uit de woonkamer weg.
schaar + centimeter ƒ 7,80  auto Reinier ƒ 5,40 slabbetje De Goede ƒ 3,85 Reinier is een neef, zoon van Joop, jongste broer van vader. Hij zal later flinke problemen krijgen met zijn vader, een dominante man. Wanneer in de jaren 1990 Reinier zijn mentale problemen aan de thuissituatie wijdt, laat mijn vader zich daar tegen mij agressief laatdunkend over uit.

1971 maart

Anja orgelles, kosten ƒ 97,50 zakgeld Anja ƒ 2,00. Voor het eerst in de financiële geschiedenis staat de aanschaf vermeld van een fles sherry + port, totaal ƒ 15,00 flanel, roerzeef, collectes en een babybroekje Rijswijk.
Moeder heeft een zwak voor pasgeborenen en kleine kindjes. Helaas voor haar blijven baby’s en peuters geen Lilliputters. Mondigheid is bij moeder geen aanbeveling.
Er wordt turfmolm gekocht wegens de nieuwe poes. Het is een lief dier, dat tot mijn ontzetting wordt geleerd een pootje te geven voor een snipper worst. In mijn opvatting behoeft een kat geen baas, maar personeel. En dat is prima.

1971 april / mei

Aanschaf kaarten + reis + kredietbrief ANWB ƒ 25,80  4 dagen kamperen ƒ 30,00 stof voor slaapzakken + slopen ƒ 5,80 eten Pinksteren caravan ƒ 20,50.
Voordeel van ouderlijke afwezigheid is dat wij thuis vaker onze gang kunnen gaan. Van seizoenswerk buitenshuis koop ik een bandrecorder waarmee ik bij klasgenoten muziek opneem. Afspelen kan alleen in mijn eigen kamer, met behulp van een hoofdtelefoon.
Ook voer ik mijn doorleefde brommer op met dure onderdelen.

Normaliter vertrekt vader na werktijd naar zijn huurland van de Kerk, dat hij na de verkoop van het bedrijf heeft behouden. Onze hulp wordt nog zelden ingeroepen, met als reden: zuinigheid en de wens alleen te zijn. Deze opstelling benadrukt het uiteenvallen van het gezin. In de jaren 1990 zal hij op dit land een keer ten val komen en zelfs te water raken. Mogelijk een aanwijzing voor de ziekte die hem zal treffen. In 1996 komt hij  tijdens vakantie in Praag nogmaals onverklaard ten val op straat. De huisarts spreekt van wandelende artritis, de waarheid blijkt een jaar later.

1971 juni

9 meter gordijnstof Anja ƒ 75,00 (slaapkamer) 2 overhemden vader ƒ 27,60 grammofoonplaat
4 Jahreszeiten
ƒ 18,50 (moeder) 4 zakdoekjes ƒ  2,70 kamperen Gasselte ƒ 25,50 + 18,00 (ouders) macro ringen Nikkormat ƒ 56,00 (vader) brood, vlees, groente, pap, melk, eieren.

1971 juli

Ik slaag voor het eindexamen MHDS. Besloten (meegedeeld) wordt thuis dat ik alsnog eindexamen HBS zal doen. Het is mij onderhand om het even. Steeds meer bepaalt inertie mijn leven. Ik ben onderhand 19 jaar en heb nog een jaar middelbare school te gaan. Het binnenslepen van een HBS diploma is vooral voor moeder een ultieme doelstelling.

Vriend Gerrit verdwijnt in militaire dienst, heeft inmiddels een rijbewijs en gaat in de zomer naar een meisje in Nice. Op een doordeweekse middag zal hij mij onaangekondigd bezoeken. Ik lig uitgeput van de stress in bed en vloek omdat iemand me wakker maakt. In het leger heeft Gerrit een groene baret verdiend, waar ik broed op mogelijkheden aan de dienstplicht te ontkomen. Het illustreert de afstand die tussen ons is ontstaan.

Zakgeld ƒ 0,00 (doorgestreept)  pullover ƒ 25,00                 
Dit kledingstuk wordt teruggebracht naar de winkel of alsnog door mijzelf betaald: de uitgave wordt in ieder geval weer van de lijst gehaald.Moeder dringt geregeld aan op kledingaanschaf uit eigen verdiensten. Onze wederzijdse afkeer neemt snel toe. Praten heeft geen zin: de opvattingen liggen vast als bepalingen in het Handvest van de Verenigde Naties. Misschien is dit hoe ik leer verhalen te schrijven: nauwgezet de gedachtegang van een ander voorzien en deze uitwerken in een willekeurige situatie.

1971 augustus

School begint weer: examenklas HBS-A. Ik hang rond in koffiehuizen waar je de halve dag kunt zitten tegen betaling voor een glas thee en een tosti. Ik ken alle nummers van de Stones en Fleetwood Mac. De registratie van uitgaven voor brood, groente, de kruidenier, vlees en melkproducten gaat onverminderd door. Moeder betrekt tegenwoordig aankopen uit de SRV wagen die voor de deur stopt. Ze betaalt liever iets meer, dan het dorp in te gaan voor boodschappen. Steeds nadrukkelijker zit zij op haar vaste plek aan tafel in de woonkamer. Ze puzzelt en borduurt schellenkoorden, gebruik makend van een zogeheten loeplamp. De overledenen in de media krijgen speciale aandacht: weet je wie er ook dood is?
vlees 17,80 +22,00 + 14,95 + 5,80 melk 37,65 + 26,00 + 26,00 + 22,55 zakgeld Anja ƒ 8,00

1971 september

nieuw bed Anja ƒ 260,00, melk, vlees, brood, groente, kruidenier J. Rol. Orgelles ƒ 110,00 Hiervoor zal Anja op enige manier moeten betalen, bijvoorbeeld met willekeurige beschikbaarheid voor huishoudelijke taken. Ik schrijf een gedicht: Tongloze Slaven en laat dit met opzet slingeren op mijn bureau, waar moeder het ongetwijfeld zal vinden.
Muziekles wordt van belang gevonden wegens de status die moeder erin leest. Met name een orgel vindt zij wel chique. Mijn (schertsend bedoelde) idee van een elektrische gitaar maakt natuurlijk geen kans. Het orgel is door Jannie gekocht, waar ze liever een dwarsfluit had gekozen. Maar daarin heeft moeder geen trek.  Les in de orgelkunde wordt verzorgd door Heer Kaat, die op zondag het reguliere orgel in de NH Kerk bedient.

1971 oktober

schoolboeken Dick ƒ 100,00 Vulpen moeder ƒ 68,00 Tricot pyama Jannie ƒ 36,00 2.25 m. dusterstof ƒ 24,60 Korset moeder ƒ 43,00 Feestavond Anja ƒ 2,50 Het Parool ƒ 18,80 zakgeld dick 4 x 10 = ƒ 40,00 zakgeld Anja ƒ 8,00 2,25 m duster stof ƒ 24,60  matras Anja ƒ 160,00

Regelmatig rijd ik van school naar huis via de dijk waaraan wij woonden. Op de grote houten schuifdeur van de schuur prijken hardnekkig afdrukken van mijn voetbal. De drang het rijpad af te dalen, het huis binnen te gaan en eens goed uit te slapen in mijn eigen kamer is enorm.
In de jaren 1980 worden twee steigerende paarden op de schuurdeur geschilderd.

1971 november

School Anja rekenliniaal ƒ 13,50  helm Dick meebetaald ƒ 50,00  pantoffels vader          ƒ 20,00
kisten aardappelen
ƒ 60,00  reiswekker Janny ƒ 21,00  voering lila jurk ƒ  5,25

1971 december

Uit verveling bezoek ik de dorpskantine aan de rand van de ijsbaan zonder ijs. De gemeente stelt deze beschikbaar als ontmoetingsplek voor jongeren. Binnen een half uur heb ik verkering met Maudy C. Zij woont een paar straten van mijn ouderlijk huis. Ik durf haar niet binnen vragen omdat moeder haar zal bevragen en daarmee wegjagen. Bovendien wil ik mijn kwetsbaarheid niet tonen. Ik laat de relatie versloffen en maak er uiteindelijk een ruw einde aan.
naaimachineolie ƒ  1,25  kalender + bollen opa ƒ  9,50  watergolf moeder           ƒ 7,50 (permanent overgedaan!) Grootvader is niet erg welkom bij moeder. Hij op zijn beurt verveelt zich snel bij haar demonstratieve vijandigheid en valt soms in slaap. Het zal moeder vooral niet bevallen dat opa soms onaangekondigd langskomt.
sneeuwschuiver ƒ 15,80 schaatsen Anja ƒ 57,75 pantoffels vader ƒ 20,00  diasnijder ƒ 10,00 knoopjes lila jurk ƒ 2,00 reiswekker Jannie ƒ 21,00 collectes ƒ 2,50

1972 januari

Onze ouders maken ongeziene vakantieplannen voor zichzelf. Hiertoe wordt ook het bezit aan foto apparatuur uitgebreid. Aankopen voor vader en moeder vinden gelijktijdig plaats. Waarschijnlijk slaat moeder haar slag omdat vader nu toch in de fotozaak staat voor zichzelf. Uitgegeven wordt ongeveer ƒ 450,00 Tegen vader zeg ik een keer, dat ik liever foto’s van het landwerk had gehad. Hij spreekt een week lang niet tegen mij.

kruidenier t/m 4 december ƒ 29,00  kruidenier t/m 11 december ƒ 20,00
kruidenier t/m 18 december
ƒ 22,50  kruidenier t/m 25 december ƒ 61,20

Het horrormeubilair wordt verruild voor een wens van vader: eikenhout. Er komen een grote kast voor servies en de tv, een eettafel met stoelen, een lage salontafel , zitbank en twee fauteuils. Veranderingen brengen niet altijd verbetering, maar in ieder geval is er nu sprake van een bepaalde stijl. Er komt ook een passende houten lamp met een stoffen kap. De stoelen rond de tafel worden in de was gezet. Achterover leunen is vanaf dit moment verboden, omdat lichaamswarmte witte vlekken geeft op het hout. De nostalgie van vader wordt verder uitgedrukt in de aanschaf van een ouderwetse wandklok met slagwerk. Het is een prul dat de geest zal geven en nooit wordt gerepareerd.


1972 maart

De trend zet door: vakanties en fotografie, naast de eindeloze lijst uitgaven aan brood, vlees, melk en groente, 10 rittenkaarten bus, de kapper voor moeder ƒ 27,00, zakgeld, restauratie kerk, nylons en Albert Hein (in foute spelling). Ik benadruk dit, omdat moeder de gewoonte heeft om tekst van anderen te corrigeren. Een klachtbrief van Anja in de jaren 1980 zal zij met de rode balpen op spellingfouten controleren en terugsturen.
 
Vader ontwikkelt gaandeweg stress en vermoeidheid. Vaak heeft hij een slecht humeur. Op kantoor zit het tegen. Zijn ongevraagde opmerkingen over bedrijfsvoering en politiek landen niet overal even goed. Aan zijn verplichte deelname aan het Korps Brandweer komt een einde wanneer hij weigert een smeulend bedrijfspand te betreden. Even is er een opleving van mijn achting voor hem.

Moeder probeert haar territorium uit te breiden naar de garage. Dat er fietsen staan en ik bovendien aan mijn brommer sleutel, bevalt haar allerminst. Bij het geringste geluid komt ze kijken en commentaar leveren of ze drukt haar handen demonstratief  tegen de oren.
Om de andere dag krijgen we te horen dat er iets in de weg staat.

1972 april

Hulp in de huishouding 4 x 15 = ƒ 60,00. De politie houdt mij staande wegens controle op snelheid. Zo is het spel, maar nu overtreed ik toevallig niets. Beroofd van onderdelen, vergrijp ik me aan een toevallig tegen een boom geparkeerde brommer van hetzelfde model als de mijne. De politie komt er opnieuw aan te pas, nadat moeder in haar territoriumdrift de slooponderdelen op een doordeweekse dag aan de straat zet. De zaak loopt af met een sisser, maar de verstandhouding in huis is nu helemaal verziekt. Mijn brommer ben ik kwijt. Ik verplaats me voortaan per fiets, in combinatie met liften.

1972 mei

Ik doe HBS examen en krijg te horen dat ik de vakken boekhouden en handelsrekenen moet herkansen. Achteraf beschouwd, is dit vreemd omdat ik al een MHDS diploma bezit en de HBS geen uitbreiding in deze vakken biedt. Vrijstelling van deze vakken was redelijk geweest.
In studeren heb ik helemaal geen zin of beter: ik zie er de zin niet van in.
Ik werk een aantal weken op een productieafdeling van de Hoogovens. Met het geld kan ik mogelijk een andere brommer aanschaffen. Het herexamen verpruts ik.

1972 juni / juli

foto apparatuur ouders, 12 diafilms ƒ 106,00 brood t/m 10 juni ƒ 16,00 melk t/m 10 juni
ƒ 27,00  vlees t/m 10 juni ƒ 22,00 J. Rol (kruidenier) t/m 10 juni ƒ 27,00 kostuum vader stomen ƒ 7,00 1 hemd moeder ƒ 7,25  gymschoenen vader ƒ 14,35 rode boodschappentas
ƒ 9,00 Anja bril ƒ 85,00 brillendoos Anja ƒ 4,50 bus Alkmaar ƒ 2,70 30 eieren ƒ 5,70


Anja gaat mee met onze ouders op vakantie naar België, Luxemburg en Duitsland. Zij gaan voor het eerst over de landsgrens. Voor Jannie en mij is ƒ 100,00 huishoudgeld beschikbaar voor een periode van waarschijnlijk 4 weken. Reparatie orgel: ƒ 21,00

Het orgel zal met Jannie meegaan wanneer zij in 1975 het ouderlijk huis verlaat. Anja krijgt op dat moment les aan huis en is dus onthand. Vader neemt  Anja mee naar een winkel in West Friesland. Hij koopt een nieuw orgel voor ƒ 3.000,00 Aangezien Anja dit enorme bedrag natuurlijk niet kan betalen, schiet vader het bedrag voor en laat zijn dochter een schuldbekentenis ondertekenen. Aflossingen worden door vader nauwgezet geboekstaafd, inclusief handtekening. De lessen worden voortgezet. Zal hij hebben geweten dat de handtekening van een minderjarige juridisch  geen waarde heeft? Waarom doet hij zo idioot? Ik vermoed dat hij in drift reageert op het gezanik van zijn Marie en tegelijk geen financieel risico wil lopen. 

1972 augustus

J. en D. ƒ 50,00 huishoudgeld. Voor verricht werk (?) ontvang ik ƒ 85,00
Moeder raamt dagenlang dia’s van vader in. Vader is hierin gemakzuchtig, reden voor  moeder om de pest in te hebben. Bij dia avondjes aan huis, spelen de z/w fotoboeken van moeder nauwelijks een rol. Militaire dienst komt snel dichterbij.

1972 september

Ik vraag RWW aan ter secretarie. Ik zie vader in de kantoorruimte staan. Hij is woedend omdat de gemeenschap mij gratis geld geeft. Of omdat hij er voor moet werken. Van de RWW moet ik geld afdragen aan moeder tot het niveau van mijn gebruikelijke zakgeld.

brood t/m 9 september ƒ 16,50  vlees t/m 9 september ƒ 23,40  groente t/m 9 september
ƒ 8,60  J. Rol (kruidenier) t/m 9 september ƒ 42,60  oudrose (cyclaam) dralon moeder ƒ 24,00

Op 17 september overlijdt de tweede vrouw van opa van vaders kant. Moeder vindt het onzin dat wij naar haar begrafenis gaan: dat kreng heeft zoveel last bezorgd. Onze opgelegde afwezigheid is bepaald een affront naar Willy en Klaas.

1972 oktober

melk t/m 7 oktober ƒ  29,10  melk t/m 14 oktober ƒ            20,00  melk t/m 21 oktober ƒ 40,45 
melk t/m 28 oktober
ƒ 28,50 Broekje + sokken Anja ƒ 7,70 lamp Anja’s fiets ƒ 5,75  kist aardappelen ƒ 9,50 2 onderbroeken dick ƒ 10,50 trein + bus Tilburg 2 x enkel
ƒ 26,70  Het Parool ƒ 24,00 kaars ƒ 1,75 40 eieren ƒ 8,00 collecte kerk ƒ  3,00 

1972 november

Ik moet opdraven in de Oranje Nassau Kazerne te Harderwijk. Mijn ouders zijn geen militaristen, maar wel blij dat ik opkras. Ik voel dat moeder zelfs in de nacht oplet of er iets te gebeuren staat, want mijn weerzin tegen de rekrutering is evident. Vlak voor de fatale dag verlaat ik daarom het huis via mijn slaapkamerraam. Ik moet springen van 1 hoog en zal diepe voetsporen in het kostbare gazon achterlaten. Ik bivakkeer dagenlang in een kraakpand in Alkmaar en aansluitend bij een vriend thuis.
Eenmaal in de kazerne, geef ik geen of een halfbakken antwoord op gestelde vragen en ga feitelijk in hongerstaking. Mijn verblijf duurt 10 dagen. Via een procedure word ik afgekeurd en ik meld me weer thuis, bij de gemeente voor RWW en het Arbeidsbureau.

griepprik moeder ƒ 11,00  luisterbijdrage ƒ 37,00  2 diadozen ƒ 14,00

De bevestiging van mijn ongeschiktheid als militair komt een half jaar later met de post.

1972  december

Corduroypak ƒ  69,00  trui ƒ 19,00  sokken ƒ  6,00  loden jas  ƒ 79,00 schoenen ƒ 39,95
brood, melk, vlees, groente, kruidenier, 60 cm skai zwart
ƒ 10,20 handspiegel ƒ 1,75

Het is uiteraard moeder die mij wijst op een vacature bij NV Verkade Zaandam. Op kantoor wordt een routeplanner gevraagd: je komt nog goed weg met een kantoorbaantje.
Ter gelegenheid van het solliciteren word ik maar eens helemaal aangekleed. Dit is geen overbodige luxe, want de laatste jaren heb ik in vodden rondgelopen. Bovendien heb ik geen zin om van mijn beetje eigen geld ook nog eens kleding te moeten kopen.
Ik solliciteer onder dwang en word aangenomen per 1 januari 1973.

Vader heeft rugklachten en belandt bij huisarts. Meerdere bezoeken en medicijnen zijn nodig. Dat hij gewoon stressklachten heeft wegens een chef die hem treitert en kleineert, wordt verdoezeld. De klachten houden tenminste een half jaar aan.

1973 januari

Wegens hun 25 jarig huwelijk geven onze ouders een receptie in een afgehuurd vertrek in het lokale Raadhuis. Moeder wil thuis geen gasten ontvangen omdat zij vreest voor bederf van de vloerbedekking in de woonkamer: straks trappen ze er een gebakje in.
De giften van alle bezoekers worden genoteerd (zie foto).

Van mijn netto maandsalaris ƒ 435,00 betaal ik voortaan kostgeld ƒ 75,00 p/week. Hier staat geen enkele invloed tegenover. De betaling is vooral motivatie om op te krassen. Moeder schrijft onverdroten voort in haar boekjes.
washandjes 3 stuks ƒ 2,00  collectes kerk ƒ 5,00  gloeilampen ƒ 4,00 4 x hulp huishouding
ƒ 60,00 melk, brood, vlees, groente, kruidenier, A. Hein, ring en zekering snelkookpan ƒ 6,45

1973 februari

orgelles Anja ƒ 123,00  kerkrestauratie ƒ 12,50  tapijtreiniger ƒ 6,75 2 m kinderflanel ƒ  6,20
verder: bollen wol, slopen en hemden, Tupperware, kousen, tuinplanten, bus Purmerend
.

1973 maart

Kerkrestauratie ƒ 12,50 orgelles ƒ 123,00  2 hemden vader + rits 2e keus ƒ 10,00 hulp in de huishouding 4 x 15 = ƒ 60,00 kapstokje ƒ 12,50 2 m kinderflanel ƒ 6,20  melk, brood, vlees, groente, lakenset J. ƒ 22,50  kampgeld Ermelo ƒ 75,00 kruidenier Rol ƒ 41,00 + ƒ 42,50 + ƒ 12,50 collecte ƒ 1,00

1973 april

Melk ƒ 51,60 + ƒ 31,00 + ƒ 26,75  + ƒ 33,15 zakgeld Anja ƒ 12,50 hulp 3 x = ƒ 45,00  blauwe sandalen Anja ƒ 40,00  stofzuiger ƒ 250,00  accu caravan ƒ 100,00 2 diadozen + raampjes ƒ 13,30  stofzak Miele ƒ 8,00 4 gloeilampen kaars ƒ 4,80  Tupperware artikelen ƒ 38,50  14 bollen wol vest Anja ƒ 21,00 groente ƒ 12,25 + 14,35 + 10,65 + 11,00 = ƒ  48,35
Elke werkdag sta ik om 6.15 uur voor het Raadhuis en het standbeeld van Leegwater te wachten op de bedrijfsbus die naar Zaandam rijdt. Er gaat vooral fabriekspersoneel mee. Dat ik met mijn lange haar op kantoor zit, ergert sommigen. Het baantje komt me de keel al uit nog voor ik goed en wel ben ingewerkt, maar dit houd ik wijselijk voor me.

1973 juni

Ik huur een kamer bij mensen in St. Pancras nabij Alkmaar tegen ƒ 125,00 p/m. Zij hebben zelf kinderen die gaandeweg uit huis vertrekken. Onder hen is een zoon met dezelfde voornaam als ik. De kamer die ik thuis achterlaat, wordt aanstonds voor moeder omgebouwd tot doka. Aan apparatuur hiervoor wordt ƒ 683,30 besteed. De eenvoudige stoel waarop ik al enkele jaren aan mijn bureau zit, mag van moeder niet mee. In 2021 staat deze met een tweede exemplaar puntgaaf op de bovenverdieping niets te doen.
Ik ontvang klachten over boorgaatjes in de muur die mijn boekenplanken hebben gedragen: het was een heidense klus, als je nog eens wat weet!

STUIPTREKKINGEN

1973 oktober

Ik word ontslagen bij Verkade Zaandam. Formeel omdat ik mij 2 x heb verslapen. De echte reden is, dat ik me verveel en lak heb aan mijn chefs. Wanneer ik het ontslag aan mijn ouders meld, laat vader meteen weten dat ik niet weer thuis kan komen wonen: vooral voor mama zou dit onverteerbaar zijn. Ik ben helemaal niet van plan weer thuis te gaan wonen.
Wegens ontslag door eigen toedoen, zoals het heet, krijg ik maandenlang geen uitkering. Ik leef van het geld dat op mijn bankrekening staat, wegens het jarenlange landwerk. Het spaarboekje komt tot mijn beschikking nadat ik moeder onder druk heb gezet het boekje uit de ouderlijke kluis te halen. Bij deze gelegenheid krijg ik ook mijn beide middelbare schooldiploma’s mee. Dit met voelbare ergernis en tegenzin.

1974 januari

Moeder belt mij op in St. Pancras. Ik sta in de werkkamer van mijn huisbaas. Zelf heb ik geen telefoon. Paniekerig jammert zij: opa is dood! Ik zeg tegen haar: U hoeft niet zo te schreeuwen, ik sta hier niet in een houtzagerij. Mijn huisbaas moet een beetje lachen.
In de avond ga ik met vader naar de aula van het uitvaartbedrijf. Vader klaagt over het wangedrag van opa, die ons allemaal liet werken. Wat kan ik eraan toevoegen? De begrafenis levert mij een nieuw corduroy jasje op: ƒ 85,00

Foto: 5 december 1974 in Middenbeemster. Grootvader overlijdt onverwacht op 10 januari 1975.

In 1975 verhuis ik van Pancras naar Amsterdam, samen met mijn vriendin om te studeren met een alsnog behaald HAVO diploma. Om een beurs te verkrijgen, vraagt Studiefinanciering Groningen naar inkomstengegevens van mijn ouders.
Vader is woedend en weigert medewerking, ook al kan en wil niemand hem dwingen aan mijn studie mee te betalen. Hij stelt dat van mijn studeren niets zal terechtkomen. Om zijn bewering kracht bij te zetten, verwedt hij hier uit eigen beweging duizend gulden onder. Vader wedt nooit in zijn leven.
De weigering betekent voor mij dat ik 3 jaar lang helemaal geen studiebeurs krijg, maar slechts een lening die naderhand volledig moet worden terugbetaald.

Wanneer ik 6 jaar later de studie met succes heb afgerond, toon ik het diploma in de ouderlijke woning. Voor de uitreiking heb ik geen familie uitgenodigd. Amsterdam is mijn eigen verdienste waarin ik meer tegenwerking heb gezien dan iets anders. Moeder is zichtbaar jaloers en doet haar best mij af te zeiken met uiteenzettingen over anderen die successen halen waaraan jij niet kan tippen. Ik herinner vader aan zijn weddenschap uit 1975.

Foto: in juni 1981 staat een bijzondere post in het huishoudboekje. Dick ƒ 1.000 de rode omcirkeling is van mijn hand.

Grootvader van moeders kant overlijdt in 1983, kort na een tamelijk zeldzaam bezoek van mij. Oma wordt 92. Ook haar zie ik kort voor zij overlijdt. Vanuit haar ziekenhuisbed vertelt oma vrolijk dat ik als kind mijn moeder tegenspreek wanneer ze jou op een zondagmorgen naar de slager in De Rijp stuurt om een thuis gebraden rosbief te laten snijden: daar moest ik wel om lachen.

1983 mei

gas ƒ 106,00  vermogensbelasting ƒ 512,00 camping Asselt ƒ 462,00  mantel stomen ƒ 9,75  tuinstoel ƒ 26,50  jurk ƒ 6,75  2 m schuine streep tricot ƒ 24,00  FM antenne ƒ 53,65  melk 8,50 + 30,00 + 11,30 + 21,70 vlees, brood, groente, pinda’s, koperbeslag Schellenkoord ƒ 14,50  1,5 m linnen voor zomerrok ƒ 32,25  8 knopen markt ƒ 2,00 Reinier geslaagd HAVO ƒ 5,00

In de herfst van 1997 wordt bij vader lymfeklier kanker vastgesteld. Hierbij ben ik op zijn verzoek aanwezig. Een paar maanden later komen mijn ouders bij ons langs wegens de verjaardag van mijn vriendin. Mijn ouders zijn bepaald chagrijnig. Een week later ligt een brief op de deurmat.  Hierin word ik gedreigd met onterving wegens brutaliteit. Mijn vriendin heeft het gewaagd moeder tegen te spreken in haar bewering jij hebt medisch nog niets meegemaakt. Dit is niet alleen onjuist, maar moeder kan hierover niets weten.

Ik ben er niet bij wanneer vader feitelijk sterft, maar wel wanneer hij voor het laatst bij kennis is. Hij sterft op maandagmorgen 17 mei 1999. Ik neem kennis van het feit via een paniekbericht door moeder ingesproken. Normaliter belt moeder nooit.
Mijn vriendin en ik plukken onderweg een veldboeket uit de berm van een polderweg. Dit lijkt ons passend voor een man van het land. Wanneer moeder het boeket in het oog krijgt, zeg zij misprijzend: zet dat maar in de garage. Mijn zus Anja grijpt in en zorgt ervoor dat het boeket gewoon in huis blijft.

Vader blijft opgebaard in de kamer waar hij is gestorven. De doodgraver zet zijn lichaam op de koeling  om het een paar dagen acceptabel te houden. In de eerstvolgende nacht schakelt moeder de koelmachine uit: ik kan niet slapen in die herrie.

In de huishoudboekjes is geen aanwijzing te vinden betreffende de ziekte en het overlijden van vader. Hooguit stijgen de bedragen voor eigen ziektekosten, maar niet spectaculair. Het noteren van de kosten voor levensonderhoud worden gewoon voortgezet.
In september 1999 komt een rekening:  grafsteen ƒ 4.859,00 Ook is er de aanschaf van Bijbel Groot Nieuws ƒ 75,00 Moeder neemt rijlessen! rijles ƒ 50,00 + ƒ 100,00 + ƒ 176,00 Hier blijft het kennelijk bij. Vader hield dit altijd tegen. In de woonkamer wordt nieuw tapijt gelegd, om een vergelijkbaar ouderlijk meningsverschil: tapijt kamer ƒ 3.280,60 Wij ontvangen voortaan een kerstgratificatie ƒ 500,00 Met de kerst eten Jannie en ik met onze partners bij moeder, tot mijn zus ermee wil stoppen. Ik houd het nog een paar jaar vol, schakel terug naar een lunch en dit verzandt weer in koffie drinken.

Op 24 februari 2021 gaat moeder naar het verpleeghuis. Ze denkt dat dit tijdelijk is. Wij zoeken geen moeilijkheden en laten haar in de waan. De waarheid is, dat zij handelingsonbekwaam is en alleen havermoutpap en eieren eet. De pap is bovendien geregeld bedorven. Eten van Tafeltje Dek Je blieft ze niet. Dit leidt tot herhaalde onfrisse ontlastingsproblemen. Hulpvaardige buren houden moeder lang in het zadel, maar de Thuiszorg en een arts zetten de uit huis plaatsing in gang.  Omdat geen van ons haar zaken wil waarnemen, wordt een bewindvoerder aangesteld. De ontruimingsactie voelt wat mij betreft ongemakkelijk: een overval op een stokoude vrouw die is vergroeid met haar habitat. Tegelijk voel ik enige opluchting nu een schijnbaar eeuwigdurende status-quo is doorbroken. De stilte in huis na moeders vertrek is voelbaar.

In de garage vinden we een stalen traproede, afkomstig uit het huis aan de dijk. Anja herinnert zich aanstonds dat moeder haar hiermee slaat. De roede zal niet misstaan in een museum, maar gaat mee met het vuilnis. En dat is maar het beste.

EVALUATIE

Wat word ik wijzer van mijn exercitie? Vormen de boekjes werkelijk wat ik in mijn opwinding misschien een beetje pathetisch heb genoemd de heilige graal?  Milde teleurstelling is immers gebruikelijk de uitkomst van hoog gespannen verwachtingen.

Het feilbare geheugen.

Doorheen de tijd veranderen herinneringen. Het geheugen dient meer het heden dan het verleden. Met de jaren treedt twijfel in: was het allemaal zo erg dan? Ben ik blijven hangen in puberale en overtrokken verwachtingen?  We zijn allemaal feilbare mensen.
Opgroeien in het huishouden van onze ouders is werkelijk monotoon, onontkoombaar en beklemmend. Levensvreugde is ver te zoeken. Op het land bij vader is  de onderlinge verstandhouding gewoonlijk goed, maar de dagen zijn lang en belastend.
Moeder laat je zwemmen in onbestemde beschikbaarheid. Haar humeur is labiel, haar orders en oordelen van een onnavolgbare logica.

Aan de hand van de gevonden notities zijn gebeurtenissen nauwkeurig te plaatsen. De opgesomde uitgaven en lijstjes versterken het  raamwerk van het geheugen. Pas in 2021 ontdek ik bijvoorbeeld wanneer precies het bedrijf is verkocht en voor hoeveel (geheim).
Dit staat dan weer niet in een boekje, maar in de bewaard gebleven Akte van Verkoop.
Gebeurtenissen blijken vaak anders in de tijd te liggen dan ik heb aangenomen. Het brein onthoudt selectief wat nuttig is voor het heden. Het is in zekere mate confronterend notities aan te treffen die bevestigen wat ik lang voor waar heb aangenomen. Het lijkt soms of een verhaal werkelijkheid wordt, waar dit gewoonlijk andersom het geval is.

De briefjescultuur.

De boekjes refereren geregeld aan het uitgebreide schrijven van moeder: veel postzegels voor de dikke brieven naar Tilburg en (op paars postpapier) naar zus Gré in Australië. Ook buren en familie krijgen post: moeder schuift haar handgeschreven ongenoegens over buurman die aan een auto sleutelt door de brievenbus: je woont hier niet alleen!
De afstand tussen beide voordeuren bedraagt ongeveer 5 meter.

Er bestaat ook een intern systeem waarmee moeder haar ongenoegens kenbaar maakt. Ineens ligt er een briefje onder je kussen of op de vloer van je slaapkamer: je bent ons weer eens lelijk tegengevallen! En dat terwijl wij grote offers brengen! Daar zal je later nog wel eens aan terugdenken! Moeder geeft graag lucht aan haar frustraties met uitroeptekens.
Eenmaal zelfstandig ontvangen mijn zussen en ik brieven op de eigen deurmat, doortrokken van klachten en soms dreigementen. Iets positiefs staat er zelden in. Mijn ex krijgt post, waarin feitelijk spiegelklachten staan: ik weet hoe mannen zijn!
Zelfs reizen mijn ouders naar de moeder van mijn ex in Brabant. Zij hebben elkaar nooit eerder ontmoet en de vrouw snapt niets van het bezoek. Ik hoor ervan via mijn ex.

kledingfabriek.

Meer dan ik me realiseerde, wonen we in een kledingatelier. Iedereen moet eraan geloven. Truien, overhemden, pantalons, overjassen, mantelpakjes, rokken en schorten, haarlinten, sokken en gymbroeken. Moeder naait en breit op een welhaast compulsieve manier. Enige notie van mode of jeugdcultuur heeft zij niet of ze heeft er geen boodschap aan. Op de middelbare school in Alkmaar loop ik geregeld voor gek. Een klasgenoot noemt mij penis agraricus.

geloof en genezing.

Geloof en kerkgang spelen bij moeder een belangrijke rol. De aandrang komt waarschijnlijk van vaders kant, want haar eigen familie is niet kerks. Opa van vaders kant zit in de Kerkenraad en twee broers van vader zijn in hun volwassen leven stijl in de gereformeerde leer. Naast de gang naar de kerk, bezoekt moeder met haar pijnen en pijntjes de huisarts, kruidendokters, masseurs en een magnetiseur. Aan zogenoemde fistelpotten wordt geheimzinnige kracht toegekend. Aan de etenstafel is moeder de enige die vol overgave bidt.

Zolang ik haar ken, zendt moeder een heilig ontzag uit voor ziekte en dood. Nauwgezet pluist zij de kranten na op overlijdensberichten. Ze belt een dorpsvrouw om te vragen hoe het met haar is, een jaar na de dood van uw man. De vrouw kent moeder helemaal niet. Wanneer mijn voormalige chef en kwelgeest in Amsterdam is overleden, verneem ik dit als eerste van moeder. Zij heeft de advertentie in Het Parool gelezen. In een gesprekje over de in 1943 aan kanker overleden oma zegt ze tegen mij onheilspellend: kanker slaat vaak een generatie over…. Vader is dan nog gezond maar helaas voor hem slaat Magere Hein geen generatie over.

Stasi.

In haar obsessieve neiging tot documenteren, noteert moeder niet alleen wat is uitgegeven en aan wie. Bijgehouden wordt ook wat zij ten geschenke krijgt op een verjaardag: 3 cactussen, vetplantje, vingerplant en dekenkist (vader), azalia + tegoedbon (Janny), fotopapier + 3 stukken zeep (Anja), tot aan de giften van familieleden. Er zijn wenslijstjes voor Sinterklaas, overzichten van vakantiedagen, rapportcijfers van de kinderen, wat aan de kachel is gedaan, hoeveel uren mijn zussen in het huishouden hebben geholpen, wat de collecte voor oma 80 jaar heeft opgebracht, hoeveel deuren de broer van vader in huis heeft geschilderd en of dit aan 1 kant is of aan beide kanten.
Het lijkt wel een dossier van de Oost Duitse Stasi. En dan weet ik niet eens of moeder mogelijk een dagboek heeft bijgehouden. Wij hebben niets in deze zin gevonden, maar moeder heeft na de dood van vader veel weggegooid.

De huishoudboekjes mogen een zakelijk beeld opleveren, voor mij vormen ze de sleutel op de Doos van Pandora. Hierin woekeren frustraties en vernederingen, sluimeren verdriet en schuldgevoel.  Waarom moeten levens zo verpest worden en mag de zon niet in het water schijnen? Welk doel rechtvaardigt een dergelijke houding?

Wangedrag.

Het is te makkelijk om de schuld eenzijdig bij moeder te leggen. De rol van vader is even bepalend en soms navrant. Om huiselijk gezanik te mijden, geeft hij lafhartig toe aan moeder. Waar de zaken hem alsnog boven het hoofd groeien, treedt drift op, met enig fysiek geweld naar zijn kinderen, nooit naar zijn vrouw.
De onbuigzaamheid van vaders conservatisme werpt voor moeder lastig te overwinnen drempels op. Als schoolgaande jeugd eten wij 5 x in de week opgewarmd eten, omdat vader perse op het middaguur de warme prak op zijn bord wil en wij nu eenmaal de hele dag op school zijn. Eindeloos eten wij gebakken aardappelen, opgewarmde stamppot, slappe sperziebonen en dood gekookte worteltjes. Moeder moet 5 x per week ‘s avonds gemengd de tafel dekken, want vader wil ’s avonds brood. Dit heeft ook gevolgen voor de afwas.  Nou ja, daar heb je dan weer dochters voor.
Vader is soms lomp en egocentrisch, maar abnormaal kan ik hem niet vinden. In de geest van de tijd is hij doortrokken van een traditionele rolverdeling en getrouwd met de verkeerde vrouw. Gedane zaken nemen geen keer.

Ziek

Er gaan decennia heen voor ik onderken dat moeder werkelijk niet helemaal spoort. Zij vertoont pathologische symptomen die zonder twijfel in het handboek voor de psychiatrie voorkomen. Ik denk aan dwangmatig perfectionisme, narcisme,  hysterie, autisme, neurose, manipulatie, bovenmatig wantrouwen, spiegelende empathie, verdringing. Maar moeder wordt nooit onderzocht.

De strategieën van moeder zijn meervoudig: ze manipuleert en intimideert met fysieke mankementen en mentale spanningen, frustreert andermans mogelijkheden, delegeert schaamteloos, is jaloers en leunt de ander graag een  schuldgevoel aan. Mooi weer spelen en stoken kan ze als de beste.
Moeder beschuldigt ongegeneerd waar zij zelf tekort schiet. Hier komt een werkster in 2016 achter wanneer moeder een gouden sieraad mist: jij bent wel de enige die in mijn kamer is geweest! De werkster is over haar toeren en beklaagt zich bij een ander werkadres, toevallig de ambtswoning van de NH Kerk. Domineesvrouw spant zich in moeder te corrigeren. Na een week vindt moeder alsnog de vermiste speld in haar eigen kledingkast. Zij belt doodleuk de werkster op, meldt de vondst en zegt: je kunt gerust weer terugkomen, hoor.

Bij wie ze ook op bezoek is, na anderhalf uur begint moeder op haar horloge te kijken. Waar een (katholieke!) buurvrouw uit mededogen moeder naar de NH Kerk begeleidt en na afloop even praat met anderen, staat moeder met jas en tas in de coulissen te wachten op de terugtocht: ik wil nu wel naar huis. Het is pijnlijk en absurd.

Interactie.

De wederzijdse ergernis en onbegrip tussen de ouders is soms voelbaar. Beiden zijn in toenemende mate ongelukkig met elkaar, maar moeder kan hiermee beter omgaan.
In een zeldzaam gesprek over scheidingen zegt moeder: dat zou ik nooit doen, want dan is alles voor niets geweest.
Op zijn sterfbed verschuilt vader zich verbitterd achter zijn zelf geschapen situatie: ik ben afhankelijk van dat daar beneden… Terwijl moeder beneden aan tafel de krant spelt, ligt hij in de stille bovenkamer te wachten op de dood. Bloemen die binnenkomen, blijven op de salontafel beneden: bloemen horen niet in een slaapkamer.
Een decennium na vaders dood, vraagt mijn zus aan moeder of ze papa nog wel eens mist.
Moeder moet even nadenken en antwoordt: eigenlijk niet.

Verantwoording

Doe ik genoeg voor mijn ouders? Een gevaarlijke vraag. Ik denk dat je nooit genoeg doet voor een ander, maar dat de ander hulpverlenen ook mogelijk moet maken.
Doorheen alle tijden bezoek ik het ouderlijk huis aanzienlijk frequenter dan andersom het geval is. De verhouding ligt 20 : 1 of hoger. Vader waardeert mijn komst op den duur, moeder zegt zo, ben je daar weer, zet thee en kijkt eens uit het raam om ineens uit te roepen: kijk, daar gaat X. Had kanker, maar loopt weer als een kievit!
Desondanks onderhoud ik na vaders dood nog 17 jaar stabiel het contact met haar. Op zijn sterfbed vraagt vader mij dit te doen, maar mijn handelen vloeit eerder voort uit verantwoordelijkheid of schuldgevoel: niemand maakt zichzelf. Mogelijk ook blijf ik komen, omdat ik mij heb vastgebeten in een taakstelling die ik niet wil loslaten. Het is bijna niet te doen je ouders aan hun lot over te laten. Het systeem handhaaft zichzelf. Moeder weet precies hoe dit werkt. Na mijn confrontatie met haar in 2016 jammert ze tegen wie het wil horen: iedereen laat mij barsten! Testamentair sluist zij een halve ton weg naar de Kerk en het KWF. Zonder iemand hiervan op de hoogte te brengen uiteraard, zonder dat zij de nieuwe tekst van het testament zelfs maar wil horen van de bezoekende notaris. Waarvan acte.

Herkenning

Misschien het meest kwellende aan een evaluatie is, te moeten erkennen dat ik het product ben van mijn ouders. Net als moeder ben ik nauwgezet en compulsief in wat ik doe, heb ik moeite met plotselinge verandering en kan ik bepaalde geluiden niet uitstaan. Levensvreugde en spontaniteit zijn niet mijn sterkste kanten. Ik denk 3 stappen vooruit en weeg af welke antwoorden sociaal wenselijk zijn voor de vragensteller. Manipulatie herken ik aanstonds en ik reageer er heftig op. Van vader erf ik de neiging om niet te delegeren, maar me eerder half dood te werken. Net als hij ben ik te vaak een duiker met driftaanvallen. Al op jonge leeftijd verbind ik een verstrekkende en wrede consequentie aan mijn genetische bevindingen: het is voor mij beter geen kinderen te krijgen. Dit had alsnog anders kunnen uitpakken, maar de overtuiging heeft wel altijd meegespeeld.

De vraag inzake nature versus nature kan ik niet eenduidig beantwoorden. De herkomst van genetisch materiaal zie ik als het tussenresultaat van noodzakelijke aanpassing.  Opvoeding (inclusief kopieergedrag) zal op den duur permanente sporen achterlaten in de aard van het beestje.

De breuk

Na jaren van moeizame omgang komt er alsnog een harde aanvaring met moeder. Vanwege een medisch probleem vervalt zij in haar beproefde tactieken van emotionele chantage en intimidatie. Het lijkt of ze vraagt, maar in wezen commandeert ze. Hiervan heb ik schoon genoeg en bovendien betrekt ze mijn vrouw erin. Meer dan eens hangt moeder aan de telefoon als de stakker die het weekeinde niet zal overleven. Ze spreekt met beverige stem, onderbroken met diepe zuchten. Wanneer je haar anderhalf uur later ongerust bezoekt, zit zij kalm met een puzzelboekje aan tafel of converseert met een buurvrouw die zich ook zorgen moet maken.
Moeder flikt dit ook bij mijn zussen: Anja wordt gebeld terwijl ze in de auto op weg is naar Frankrijk. De benauwde boodschap is: je moet terugkomen. Waar Anja gelukkig niet op ingaat, maar het belast wel haar vakantie. Deze keer rijd ik naar moeders huis om orde op zaken te stellen. Na afloop van mijn uitval  vraagt moeder emotieloos of ik even met haar boodschappen wil doen in de lokale supermarkt. Ik ben immers met de auto en zij loopt wat moeizaam. Tevens biedt ze mij een biljet van 50 euro aan: dit was ik toch al van plan.

Lichtpunten

Opgroeien op het platteland beschouw ik als de belangrijkste positieve opbrengst van mijn vroege leven. De luchten zijn hoog, er is ruimte en rust, wind en water. Miljoenen Nederlanders wonen hun hele leven als kratkippen in steden en dorpen. Wij hebben territorium en zelfs daarbuiten alle ruimte. Ik voel me onderdeel van het landschap en de natuur. Isolement en materieel gebrek leren me praktisch, vindingrijk  en zelfredzaam te zijn.  In eindeloze herhaling leer ik nauwkeurig te observeren, een eigenschap die mij levenslang van pas komt.

Moeder is zorgzaam zolang een kind niet goed kan praten en geen eigen wil ontwikkelt. Afhankelijkheid roept zachte gevoelens bijhaar op. Met 4 of 5 jaar begint het beeld te kantelen. Mondigheid bevalt moeder volstrekt niet, ook waar het volwassenen betreft. Verzet of eigen richting worden opgevat als een persoonlijke aanval. Waar wij de deur al uit zijn, koopt moeder presentjes voor jonge buurkinderen, of ze zet iets van textiel in elkaar. Positief aan moeder is, dat zij het belang van scholing inziet, al is dit deels op grond van persoonlijke teleurstelling en rancune. Zonder haar voorspraak bij vader was er van een behoorlijke opleiding voor met name mijn zussen waarschijnlijk weinig terecht gekomen.

De hardware

Belangrijk voor mijn terugblik is, dat het landschap van mijn jeugd nog grotendeels intact is. De omgeving is niet opgeofferd aan wegen, bedrijventerreinen of woningbouw.
Alle huizen waarin ik met mijn ouders woon, staan nog overeind. Het laatste is zelfs van binnen origineel: de eerste keuken zit er nog in. Nauwkeurig geborduurde zangvogels staren de woonkamer in. De suikerpot in de keuken stamt uit de jaren 1950. De geometrie van de polder is onaangetast: wat ik vandaag zie, was er een halve eeuw terug ook.

Het huis aan de dijk wordt in 2002 verbouwd en uitgebreid. De schuur van 200m2 ligt in brokstukken. Bij toeval rijd ik op een zondag langs wanneer ik deze situatie aantref. Er is niemand aanwezig en ik betreed erf en huis. Van de serie foto’s die ik maak, raakt het filmrolletje op onverklaarbare wijze zoek. De afdrukken bestaan evenwel nog.

Westdijk 20 Beemster, januari 2002, de schuur is gesloopt, de asbesthoudende golfplaten zijn afgevoerd.

De geschiedenis is onvoltooid. In het verpleeghuis kan moeder wellicht nog jaren mee. Of er veel bezoek voor haar komt, valt te bezien. Maar is dit uniek bij mensen die zo oud worden?

24 februari 2021: in de garage,  Middenbeemster

——————————————————————————————————————————-
Eerder geschreven werk op basis van mijn familie:

Het Applaus van Bedienden, Voor een vuistvol Lange Vingers, Voor Volk en Vaderland,
De weg naar Canossa, Let it bleed, Belgisch Bier, Barcelona Eldorado, Het Pistool en Niemandsland.
Deels te vinden op deze site
www.Monkwise.nl

Print Friendly, PDF & Email

Reacties zijn gesloten.