In a world where politics keeps getting more irrational, dishonest, violent and chaotic, it’s getting much harder to reach people with words alone.

Feitelijke argumenten overtuigen zelden écht. Twee andere factoren hebben een veel grotere invloed: onze sociale netwerken en eigen ervaringen*.

In mijn nederige woorden: met de feiten op tafel kan je praten als Brugman – de meningen blijven dezelfde als tevoren. Aan onzin en halve waarheden wordt onverminderd geloof gehecht, zolang deze maar stroken met wat we al vinden. Waaraan ik wil toevoegen: zelfs ingeval iemand beseft dat het hout snijdt wat wordt gezegd, dan nog is dit geen reden fundamenteel anders te gaan denken. De gemiddelde Trumpist heeft nooit werkelijk geloofd dat migranten katten eten (zoals Trump beweerde), maar handhaaft de stelling omdat deze past in zijn of haar negatieve gevoel over migranten: het tuig is ertoe in staat…..

In onze tijd van polarisatie en nepnieuws, schijnwerelden van de sociale media en niet-ingeloste politieke beloften en verwachtingen, bevordert de overdruk van emoties op de ratio de kans op ongeloof en ruzie. Anders gezegd: waar we de stress niet meer aankunnen, worden we kwaad. Dit fenomeen gaat verder dan het bekvechten over eigentijdse wereldconflicten als de Russenoorlog in Oekraïne, de oorlog tussen Hamas en Israël, de dreiging van China aan het adres van Taiwan of de opkomst van autoritaire leiders. En zelfs in de bewoordingen die ik hier gebruik, schuilen voorkeuren en meningen, afhankelijk van het perspectief. Conflicten dringen door tot in de vezels van de samenleving, te weten de onderlinge contacten.

Ook in eigen land kunnen we volop genieten van krachtmetingen, gebaseerd op geharnaste flauwekul en slecht onderbouwde veronderstellingen. Liefst in taalgebruik dat nuance op voorhand uitsluit. Wilders is hier zeer bedreven in. Zijn recente 10 punten programma om immigratie in te dammen, is zowel een herhaling van zetten als aantoonbaar deels onhaalbaar, wat hij zelf ook weet. Maar daarover gaat het dreigement niet. Het gaat erom dat hij zijn aanhang nog eens wil tonen hoe hij over migratie (wat anders?) denkt. Hiermee houdt hij overeind, dat het aan anderen ligt dat er niets gebeurt: ze willen niet, maar ik blijf voor u vechten.
Ze, dat zijn coalitiegenoten, de rechtelijke macht, mainstream media, verdomde intellectuelen. Deze vijanden zijn overal en ze willen U, Het Volk vertrappen. Het is dan ook vooral de verongelijkte en beschuldigende toon die schade aanricht.

U begrijpt wel, dat Nederlanders tegelijk vinden dat zij zelf onbelemmerd buiten de landsgrenzen mogen leven en wonen. Dat komt, omdat men van zichzelf vindt, geen bedreiging te vormen voor de mensen die allang leven in het toekomstige woonoord. Waarbij wordt gedacht aan godsdienst of gewoonten, of aan helemaal niets. Niet eens aan taal (veel emigranten spreken de taal van de nieuwe plek niet of slecht) of aan het feit dat door hun komst de prijzen van huizen en land omhoog gaan. De nieuwkomers zijn immers gewoonlijk welvarender dan de lokale bewoners. Over omvolken gesproken.

Waarom dragen redeneringen en het aandragen van controleerbare feiten nauwelijks bij aan verandering in meningsvorming? En wat werkt dan wel om invloed uit te oefenen?

Lubrano noemt als één der oorzaken van de onbereikbaarheid de zogenaamde cognitieve dissonantie. Dit is het vaak onbewuste psychologische ongemak dat we ervaren als we geconfronteerd worden met tegenstrijdigheden in onze eigen overtuigingen of binnen ons handelen.
Ingeval het wereldbeeld wordt belast met tegenstrijdige gegevens, kijken mensen liever weg of houden des te meer halsstarrig vast aan hun diepgewortelde overtuigingen. Nieuwe denkbeelden roepen onzekerheid op, zeg maar angst.

Hiertoe dragen digitale sociale media het nodige bij. Het bestaan van een eigen geloofsbubbel verschaft een gevoel van verbondenheid. Je behoeft bovendien niet over alles zelf na te denken. Desgewenst pas je het netwerk aan om de homogeniteit te bevorderen. Oude vrienden kunnen vertrekken, nieuwe worden binnengehaald. Digitaal is dit al helemaal een fluitje van een cent. Zo ontstaan gemakkelijk hypes en zelfs kantelpunten in de meningsvorming: naarmate meer mensen in je omgeving van mening veranderen, wordt overgang hierheen waarschijnlijker. Waarna de bijbehorende redenering soms wordt aangepast. De oude kan dan met de vuilnisman mee.
Ook eigen ervaringen spelen een rol. Wie een keer is beroofd door een stel Noord-Afrikanen, zal over deze bevolkingsgroep als geheel niet gemakkelijk nog neutraal willen oordelen.

Hiermee ben ik beland op het speelveld van verhoudingen in de persoonlijke sfeer.
Polarisatie gaat immers verder dan politieke onderwerpen. Andere aspecten van de nagestreefde levenssfeer zijn hiervoor eveneens geschikt. Mensen die in eerste instantie in een bepaald landsdeel of een stad niet dood gevonden willen worden, zijn er na verhuizing (baan, goedkoper huis) naderhand bepaald positief over: je wilt niet blijven janken over je woonomgeving.

Zoals ik al aanstipte, wordt de meningsvorming mede beïnvloed door het eigen handelen. De crimineel in de rechtbank zegt: ik wist niet, dat die mevrouw (80 jaar) zo hechtte aan de juwelen die ik heb meegenomen. Hij verschaft zich een soort van alibi voor wat juridisch gewoon neerkomt op inbraak en beroving. Met als vage connotatie: had ik het geweten, dan had ik wel wat meegenomen waar ze minder aan hechtte.
Hier wordt de overtuiging in lijn gebracht met de voorafgaande handeling. De redenering is krom als een hoepel, maar kijk er niet van op of de crimineel gelooft er zelf heilig in.

Wat kunnen we doen om conflicterende opvattingen in de persoonlijke omgang draaglijk te houden, ervoor te zorgen dat geen harde en definitieve breuken ontstaan? Het lijkt erop dat gezamenlijkheid een goed medicijn is. Bijvoorbeeld op de werkvloer, het schoolplein waar de kinderen worden afgehaald, in het buurthuis, de winkels, de bibliotheek, het zwembad. In al dan niet verplicht of onvermijdbaar samenzijn, schuilt een mogelijkheid tot het scheppen en ervaren van vertrouwen en geruststelling.

Uitgedragen meningen kunnen in ieder geval beter niet te veel confronteren, hetgeen nogal wat discipline vergt. Het door de ander ontkennen of negeren van ernstige feiten kan verdomd irritant zijn. Toch moeten we streven naar wederzijds respect en als het even kan naar een stukje genegenheid, al is het maar om te voorkomen dat idioten en volksmenners een slaatje uit de situatie weten te slaan.

Monk, 2 juni 2025

Foto: LP hoes, nederbeat, 1968

* Sarah Stein Lubrano: Don’t talk about politics, how to change 21st-century minds, 2025, Bloomsbury Continuum, 288 pg.