Basisinkomen voor iedereen! Een vast maandbedrag op je rekening zonder voorwaarden of tegenprestatie! Het kan als we willen! Doe je mee?

Het eerste wat bij me opkomt wanneer ik dit lees, is geen gedachte maar een gevoel, meer precies de herkenning van een oude leegte. Deze gaat over mijn eigen benarde situatie toen ik pas het ouderlijk huis had verlaten. Meteen ook denk ik aan een song van good old Kinks: Dead End Street.

What are we living for?
Two-roomed appartment on the second floor.
No money coming in,
The rent collector’s knocking, trying to get in.

De jaren 1970 waren net begonnen en ondanks aanzwellend succes voor de sociaaldemocraten zat ik aan de grond. Dit was ongetwijfeld zo gebleven als ik op hulp van buitenaf had vertrouwd. Van de politiek verwachtte ik niets, overigens zonder hierover wrok te voelen.

Gebrek, armoede, ziekte en schulden zijn van alle tijden. Net als de weerzin en onverschilligheid van beter gesitueerden er iets aan te doen. Het leunen op zoiets als een verzorgingsstaat is tamelijk recent en beslist uniek. Eeuwenlang waren we een volk van Heren en Knechten, met de Bijbel en de knoet om bestaande verhoudingen te bestendigen. Niet toevallig sprak voormalig premier Balkenende zich 20 jaar geleden nostalgisch uit over een vleugje VOC, de 17e -eeuwse multinational. Haar schepen voerden kanonnen mee als extra overtuigingskracht. De sociaaldemocratie van Drees en Den Uyl, gefinancierd door de vondst van de gasbel in Groningen, is slechts een rimpel in de geschiedenis.

Vandaag bestaat er een heuse Vereniging Basisinkomen, gedragen door vrijwilligers. Voor u begint te lachen: ze is onderdeel van een wereldwijde beweging met 45 nationale afdelingen. Aanleiding is de toenemende sociaal economische tweedeling. Denk aan vermogensopbouw, maar ook aan kennis, scholing en netwerk. In de nabije toekomst doemt een nieuwe factor op: AI en andere technologische groei. De kloof zal zich nog verdiepen.
Van Rutger Bregman* verscheen in 2019 het boek Gratis Geld Voor Iedereen. Hierin worden voorstellen aangedragen tegen deze ongelijkheid, onder meer over de vraag hoe we afkomen van armoede en schuldenproblematiek.

Trickle down economics, favoriete excuustruus van neoliberale politici als Reagan, Thatcher en Dilan Yesilgöz, heeft haar falen allang bewezen. Je zou de piramide eerder op z’n kop moeten zetten om de waarheid te benaderen: een trechter waarin welvaart dominant terechtkomt in de kassa’s van een kleine economische bovenlaag. Maar het gaat over meer dan inkomen. Geen geld hebben is een ding, gebrek aan perspectief is nog erger: huisvesting, baanzekerheid, gezondheidszorg. Benadeelden en mensen die dit zo ervaren, zoeken uiteraard naar een schuldige. Voor passende kandidaten kunt u de VVD en de PVV bellen: luie uitkeringstrekkers en gewelddadige migranten. Ongelijke kansen en discriminatie, net als wetgeving en belastingregels, houden een systeem in stand dat de status quo niet slechts handhaaft, maar versterkt. Veel aardappeleters voelen dit wel aan, maar hun uitwijken naar rechts-populisme zal hieraan weinig verbeteren.

Afgezien van een gewone staking of een minder keurige actie van XR of FDF, heerst een gelaten stemming onder de burgerij. Naast bekende oorzaken als een psychologische afstand, kennisgebrek en taalgebruik is er ook onvermogen en onwil de eigen sociale bubbel te verlaten – zowel bij de elite als bij de minder bedeelde lagen van de bevolking. Er wordt veel beloofd en weinig waargemaakt. Het verrichten van inspanningen voor deelname aan een zogeheten meritocratie die zich niet echt openstelt, wordt wel gevoeld maar niet adequaat opgepakt. Mensen die vaak hun hoofd stoten, worden zowel onverschillig als prikkelbaar. Er is dan ook veel agressie in het land.

Inmiddels lijkt de samenleving collectief het zicht op hoofd- en bijzaken te verliezen. Geneuzel en korte termijn doelen bepalen het discours, vooral in de politiek. Nederland en de Westerse cultuur in het algemeen zijn in verwarring. Gevolg is toenemend succes van rechts-populisme, verlies van vertrouwen in de democratie, behoefte aan erkenning en desnoods gewelddadige oplossingen, xenofobie. De hang naar sterke leiders neemt toe – al weet je vooruit dat er weinig goeds van valt te verwachten. In het buitenland bevorderen lieden als Poetin, Orban, Maduro en Trump onbeschaamd hun eigen bankrekening.

Eva Vivalt* en anderen* onderzochten buiten Nederland de effecten van Gratis Geld.
Wat doen mensen met dergelijke structurele inkomsten en welke uitwerking hebben deze op hun gezondheid en welzijn? Wat zijn korte en lange termijneffecten? En wat kost het allemaal? Deze laatste vraag is misschien wel doorslaggevend omdat hier de strijd om de centen begint. En geld is de bestaanskern van homo economicus. Deze mag ter discussie staan, maar heeft de status van Neanderthaler nog lang niet bereikt.

In het boek Scarcity van Mullainathan* en Shafir wordt betoogd dat mensen die in armoede leven onverstandige beslissingen nemen. Het ontbreekt aan denkkracht omdat er aanhoudend iets aan de hand is wat je energie wegvreet. Je hersens en (na generaties) zelfs je DNA richten zich naar de bestaande, bekende situatie. Schaarste (geld, tijd, voedsel) bezet je brein als het ware en ontneemt je het vermogen tot helder denken. Ik vat het samen als bewustzijnsvernauwing. Denk aan beperkte focus en gebrek aan belangstelling voor alles buiten jouw wereld. Dit is geen probleem dat puur aan de onderkant van een samenleving bestaat. Geert Wilders bijvoorbeeld ontbeert focus op allerlei maatschappelijke kwesties waar hij bezeten is van Islamisering als oorzaak van alle ellende. Wilders mag zich graag afficheren met Henk en Ingrid, maar behoort gewoon tot de elite. En wat zal D’66 voorman Rob Jetten, gestoken in maatkostuum en fris van de coiffeur, weten van doodgebeten schapen op je weiland en dat je voor boodschappen een half uur moet rijden?

Gratis geld voor hen wier problemen primair financieel zijn, levert volgens de onderzoeken beperkte resultaten op. Er wordt wat minder gewerkt, maar de begunstigden laten zich bijvoorbeeld niet massaal bijscholen om beter betaald werk te verwerven. De winst aan vrije tijd wordt niet besteed aan intensievere omgang met de kinderen en de gezondheid verbetert nauwelijks of hooguit tijdelijk. Stress en depressies houden gewoonlijk stand. Het (deels) kwijtschelden van schulden leidt meermaals zelfs tot het aangaan van nieuwe verplichtingen en het aanschaffen van meer consumptiegoederen. Oude aflossingsverplichtingen worden vooruitgeschoven. Anders gezegd: gratis geld trekt mensen niet echt uit de armoede, brengt geen betere gezondheid en schenkt nauwelijks meer geluksgevoel. Zeg ik erbij: het gaat hier over verstrekken van ongericht geld. Een ambtenaar zou zeggen: het is niet geoormerkt. Als alternatief kan je overwegen om geld gerichter beschikbaar te stellen, maar daarmee is het met vrijheid-blijheid wel afgelopen en dit was nou juist de kern van het verhaal. Voor je het weet, heb je weer een toeslagenaffaire. Je kan in ieder geval concluderen dat mensen zich niet gemakkelijk in een andere modus laten brengen.

Gratis geld klinkt naar Sinterklaas en het is algemeen bekend dat de Goedheiligman alleen voor kinderen tot een zekere leeftijd bestaat. Waar moet het vandaan komen? Volgens de Vereniging Basisinkomen kan het opgebracht worden door bestaande vormen van financiële ondersteuning te schrappen. Denk aan Bijstand, WW, Toeslagen, Kortingen en de AOW. Deels kan dit kloppen en is het ook verdedigbaar. Het blijft evenwel een politieke redenering, die haalbaarheid binnen bestaande verhoudingen als voorwaarde hanteert. Je kan immers ook denken aan onteigening van private woningcorporaties, openbaar vervoer en zorgverlening, een bovengrens stellen aan toegestaan vermogen voor particulieren* en een radicaal ander belastingstelsel waarin misschien nog iets terecht komt van trickle down in een rechtop staande piramide.
Het daadwerkelijk doorvoeren van dergelijke maatregelen maakt geen schijn van kans en ik kan me er ook weinig bij voorstellen. Ik zeg alleen dat het systeem van vestzak – broekzak niet zal volstaan en dat nergens een linkse revolutie in de lucht hangt. Zelfs hippies waren slechts egalitair zolang ze bij elkaar in een lege portemonnee konden kijken.

Veranderingen moeten ook landen, al helemaal in een democratie die zich kenmerkt door traagheid en tolerantie voor zelfs de meest onbeduidende mening. Vandaag zijn er genoeg maatschappelijke thema’s om zo’n landing te verhinderen. Alleen al de discussie over migratie, motor van politiek tumult en polarisatie, is een formidabel obstakel. Je ziet de krantenkoppen over aanzuigende werking al voor je. Drie decennia individualisme en graaicultuur poets je niet zomaar weg. Mij komt voor, dat zelfs het besef van noodzaak hiertoe, nog in de lucht hangt.

Ik zie wel eens een Tv-programma waarin een werkgever undercover in eigen bedrijf rondneust en aan het einde ervan een worstelende maar hardwerkende werknemer een betaalde vakantie aanbiedt. Tranen! Dankbaarheid! De benadering past bij hoe ondernemers denken. Onder het mom van weldoener-schap houden zij de gang van zaken in stand, of scherpen deze waar mogelijk nog aan. Geef die geweldige medewerker liever een aandeel in de zaak, een betaalde opleiding of tenminste een vast contract.

Zelf ben ik onmiskenbaar in betere doen dan een halve eeuw geleden en nog decennia daarna. Vermoedelijk juist hierdoor merk ik geregeld dat mijn ruimere mogelijkheden me benauwen en ongezond lang doen twijfelen. Mijn financiële schaarste heeft te lang geduurd om nog een mentale ombuiging te kunnen doorstaan. Nou ja, dit is in ieder geval verstandiger dan geld over de balk te smijten. Want dergelijk gedrag komt ook voor.

Monk, 6 september 2025

• Rutger Bregman, Gratis Geld Voor Iedereen, 2020
• Eva Vivalt, Universiteit van Toronto. Anderen: Greg Duncan, Sarah Miller.
• Sendhil Mulainathan, professor gedragseconomie Harvard. Eldar Shafir, psycholoog Princeton University.
• Bovengrens vermogen: limitarisme.

Foto: Monk