De stroom berichten over Trump houdt maar aan en alles wijst richting autocratie.

Donald Trump is a disgrace to America. He’s al liar, a conman, a bully. Everything he does is for personal gain. He spreads hate, he denies science, he tramples on democracy. He frightens the hell out on me what he’s done to the world. He’s a cancer on society. I think he’s the most dangerous and corrupt leader ever.

Aldus Eric Clapton, Commander of the British Empire. Ik haal geen politicus aan, maar een grootheid uit de vrije Westerse muziekwereld. Juist het kraken van cultuur, taal en denken, van vrijheid in meningsuiting en creativiteit, zijn de vijanden van elke autocraat. En terecht, want de vrije geest weet wel raad met autocratische types. Zij worden dan ook prompt weggezet als poor painter, useless musician, a nobody.

Trump Administration jaagt de ene dag op migranten, de volgende wordt een gerenommeerde universiteit geschoffeerd en afgeknepen. Lastposten in het buitenland krijgen naar wisselend humeur inreisverboden opgelegd. Landen worden afgeperst met handelstarieven. Democratisch geleide steden in de VS krijgen ongevraagd bezoek van The National Guard. Volgens Trump heeft het wanbestuur van Joe Biden geleid tot een mensonterende criminaliteit. Groenland en Canada mogen zich verheugen in Trumps voornemen deze landen over te nemen. Amerikaanse oorlogsbodems liggen klaar bij Venezuela om aanvallen uit te voeren op deze communistische narcostaat. Trump voert zijn eigen cryptomunt, toppunt van casinokapitalisme dat een bekende wetmatigheid kent uit de gokwereld: de bank wint altijd. De munt heeft hem razendsnel miljardair gemaakt.
Mocht Trump ooit voor een rechtbank belanden, dan zal blijken dat hij een narcistische cryptofascist is, een corrupte fraudeur en een pathologische leugenaar. Dan kan gelijk zijn penis eens worden opgemeten, want die is naar zijn eigen bewering huuuge. De connotatie hiervan is, dat vrouwen er slechts zijn om te neuken. Dit wisten we al van een eerdere uitspraak: grab them by the pussy.

Rijst de vraag waarom hij desondanks populair blijft, vooral onder gewone Amerikanen. Zij moeten toch onderhand merken dat je nog altijd elke dag aan het werk moet en hiervan nooit rijk zal worden. Rijk worden, is voor de massa in Amerika het ultieme doel in het leven. In bezit van genoeg geld word je niet langer vernederd en kan je anderen je wil opleggen. Zeggen wat je wilt, tegen wie je het wilt, is ook zo’n natte droom in een land waar je om niets kan worden ontslagen. Trump voert dit gegeven zelfs als een zogenaamd humoristisch credo: you’re fired!

Een flink deel van de Amerikaanse bevolking ervaart een diepgewortelde afkeer van wat wordt samengevat als de elite. Hieronder wordt verstaan het deel van de bevolking dat hooggeschoold is, zelden beroepsmatig handwerk verricht en in alles een ondoorzichtige aanpak heeft. De elite heeft een eigen taal ontwikkeld waar het gaat om wetenschap, kunst, omgangsmanieren en zelfs eten. Kinderen gaan naar private schools. De elite woont in peperdure villa’s of in een compoundflat met bewakers. Op duistere manieren delen ze de lakens uit, afgeschermd door een kaste van louche advocaten en corrupte wetenschappers.
Hierin mag enige waarheid schuilen, maar dat juist Trump de massa zal verlossen van deze bende, is een treurige misvatting. Trump is zelf elite, omringt zich met elite en loopt financieel onwaarschijnlijk binnen. Zijn bestuur is allesbehalve transparant, eerder willekeurig, corrupt en chaotisch. Om rechtszaken te ontlopen, stuurt hij een netwerk van topadvocaten aan. Voorlopig zal het gewone Amerikanen worst zijn. Ik zeg voorlopig, omdat in een later stadium van de nagestreefde autocratie aan burgers geen mening meer gevraagd zal worden. Sterker: je zal op een onwelgevallige mening worden afgerekend.

Zoals de gemiddelde Rus niet of hooguit als abstractie bezig is met Moskou en Poetin, zo is zijn Amerikaanse evenknie eveneens meer geïnteresseerd in het brood dat op de plank moet komen en in lokale gebeurtenissen. In een op kapitaalaccumulatie en raciale uitsluiting gebaseerde maatschappij, geldt het belang van de individu, een in omvang beperkte referentiegroep zoals familie, vriendenkring of een kerkgenootschap – en niet die van zoiets als het Amerikaanse volk als geheel. Dit laatste wordt door leiders als Trump dan ook systematisch tegengewerkt en afgedaan als communisme, of fascisme, net hoe het uitkomt. Kennis van deze begrippen komt in Amerikaans onderwijs nauwelijks aan de orde, maar heeft wel een negatieve klank. The American way is the only way. Daarmee is het alweer tijd voor The Stars And Stripes, want je wilt de boel ergens mee bijeenhouden.

Hier komt bij, dat miljoenen Amerikanen in het dagelijks leven vooralsnog geen verslechtering ervaren. Wat kan er verkeerd zijn aan het ontslaan van tienduizenden federale ambtenaren? Die lui doen niets dan ons dwarsbomen en uitmelken. Trump en trawanten als Musk en Hegseth appelleren daarbij aanhoudend aan machismo. Dat Kamela Harris een vrouw is en bovendien gekleurd, heeft haar verkiezing tot president fataal tegengewerkt. Trump buitte deze notie uit met sneeren over dat kinderloze kattenvrouwtje. Rechtse media als Fox profileerden de goedlachse Harris als een dom hinnikend wezen.
Connotatie: je wilt toch niet worden geregeerd door een ginnegappend zwart wijf?

In het afgelopen jaar zette Trump ook tegen buitenlanders de bulldozer in. Waar hij er een paar kon missen, werden die aan Netanyahu geschonken om Gaza met de grond gelijk te maken. Buitenlanders in Amerika worden structureel in een kwaad daglicht gesteld. Dit geldt niet alleen voor Latino thieves and rapists, maar ook voor blanke Europeanen die bijvoorbeeld aan een Universiteit werken of in een wetenschappelijke instelling als de meteorologische dienst. Voor je het weet, komen ze immers aanzetten met woke ideas over bestuur of klimaat. Trump erkent geen klimaatverandering en dus bestaat het niet: drill, baby, drill!
Deze benadering is overigens niet nieuw. Amerikanen weten bijna niets van volkeren en landen buiten hun territorium. Daar kwamen ze in Vietnam en Afghanistan al achter.

Dreiging geldt bijvoorbeeld voor de Nederlandse politicoloog Cas Mudde. Hij woont en werkt al zeventien jaar in de VS en is gehuwd met een Amerikaanse. Mudde schrijft en publiceert over radicaal-rechts populisme: Als Trump straks de midterms wint, zijn er in 2028 waarschijnlijk geen vrije en eerlijke presidentsverkiezingen meer. De midterms zijn verkiezingen op de helft van een presidentschap voor het Huis van Afgevaardigden. Mudde vreest niet alleen voor het intrekken van zijn greencard, maar ook voor uitzetting of erger: de onbeschofte en illegale detentie die buitenlanders al geregeld ten deel valt.
Ingeval de Republikeinen de tussentijdse verkiezingen winnen, kan Trump nog eens twee jaar doorgaan met het slopen van de democratie. Daarmee zal ook de taal en dus het denken veranderen. Rechts populisme zal dan geen alternatief meer kennen. Inderdaad, naar model van Poetin en consorten.

Mudde is expert op het gebied van radicaal-rechts populisme. Dit ziet hij als een dunne ideologie die de samenleving verdeelt in een zuiver volk en een corrupte elite. 
Dat nergens op aarde een zuiver volk leeft, zelfs niet kan worden gedefinieerd en dat Trump zelf elite is als je zijn lompe stompzinnigheid buiten beschouwing laat, dat hij bewezen corrupt is (zoals in het aanvaarden van een 400 miljoen dollar kostende Boeing 747, hem cadeau gedaan door het oliestaatje Quatar) en dat hij en zijn kliek aan de werkende klasse slechts lippendienst bewijzen, maakt hem geen bal uit. Rechts populisme buigt en verarmt de taal naar eigen goeddunken. Waar geen taal voor bestaat, daarover kan je niet eens nadenken.

De meeste studenten van professor Mudde (Universiteit Atlanta) zijn a-politiek. Hij denkt, dat zij de werkelijkheid niet willen zien. En dat kan, waar de eerste fase van de overgang van democratie naar autocratie in de praktijk grotendeels langs hen heengaat. Waar de volgende fase intreedt, zal ineens van alles onmogelijk blijken: afgeschaft, verboden. Autocratie draait om macht en controle, met de nadruk op willekeur, rechteloosheid en corruptie. Bij Trump komt hier nog een idiote persoonsverheerlijking bij. Wekelijks laat hij in ronkende taal horen waar op aarde hij nu weer in een handomdraai vrede heeft gesticht en hoe dankbaar de mensen hem zijn. Het hem ontzeggen van de Nobelprijs voor de Vrede (of iets anders) is dan ook een waar affront uit Europa. De a-politieke houding onder Amerikaanse studenten is voor Trump goed nieuws. Na verloop van tijd is het immers gewoon te laat voor een ommekeer. 

Politiek gezien is 2025 een rampzalig jaar, zowel internationaal als hier in Nederland. Dat ik me hier beperk tot de situatie rond Trump is een afweging. Het domme geneuzel rond PVV, BBB, Forum en Ja21 komen we wel te boven. Zelfs de Russenoorlog in Oekraïne en de etnische schoonmaak van Netanyahu zullen ons waarschijnlijk niet de das omdoen. De grootste bedreiging komt van Trump en zijn crew, omdat het de democratie in de machtigste Westerse staat sloopt en inruilt voor autocratie, onder dreiging van sancties aan het buitenland en wie weet in de toekomst militair geweld. Zo bezien, is Trumps positieve houding naar de Noord/Koreaanse dictator Kim Jong-un alleszins begrijpelijk. Net als elke autocraat geeft hij in laatste instantie geen moer om de eigen bevolking, behalve instrumenteel: om iets van zijn gading binnen te halen.

Na een 80 jaar durende ontspanning en vriendschap met de VS wil Trump Europa opbreken in fragmenten. De EU is namelijk een economisch machtsblok om rekening mee te houden. Trump weet dat onderhandelingen met de Unie taai zijn. Veel liever sluit hij deals met kleinere naties. Europa mag dus oppassen. Dit geldt voor de politieke top, maar bovenal voor de met vrede en voorspoed verwende bevolking die geen notie meer heeft dat democratie verdedigd moet worden en waarom het waard is het te doen. Dit is de erfenis van de ooit toegejuichte Val van de Muur in Duitsland, 1989 en daarmee het instorten van het concurrente systeem van het Sovjetimperium. Het liberalisme had gezegevierd, de geschiedenis kon worden afgeschaft. Zo zout hebben zelfs de hippies het nooit gevreten.

Er wacht ons een langdurige en intensieve taak als we overeind willen blijven. Wat dat betreft, biedt de oorlog van de Russen in Oekraïne misschien nog iets goeds: het inzicht wat ons wacht ingeval we de rijen niet gesloten houden. Zelfs dit zal evenwel niet volstaan. Als democratie moeten we durven ingrijpen in de complexiteit van ons eigen staatsbestel en in het beslismodel van de Unie. Dit is gewoon te ingewikkeld en te vrijblijvend, waardoor het door velen wordt ervaren als stroperig en vijandig. Of dit ook bijtijds zal gebeuren, is twijfelachtig. De wil hiertoe lijkt te ontbreken. Her en der wint het rechtse populisme terrein. Goedgebekte leiders beloven krachtdadige en eenvoudige oplossingen voor complexe problemen. Dit spreekt tot de verbeelding van verwende en gemakzuchtige mensen. Niet alleen onder wat heet praktisch geschoolden, maar ook in de theoretische echelons. Uit vrees voor electoraal verlies buigen liberale partijen mee met rechts. Het is aan ons om dit tij te keren door in een vroeg stadium straf op te treden tegen autocratische tendensen, maar ook door reflectie op de eigen rol en herstellende maatregelen door te voeren.

Monk, 28 december 2025

Foto: Monk