In het nieuws over de oorlog van Trump en Netanyahu tegen Iran komen geregeld landkaarten voorbij: Libanon en Israël, Syrië, Irak, Iran, Saoedi-Arabië en de aangeplakte kleinere Golfstaten. Daarbuiten liggen nog duizenden kilometers aan voortgezette woestenij. Naar het oosten Pakistan en Afghanistan; noordwaarts Kazachstan en namen die je nauwelijks kan onthouden: Turkmenistan, Tadzjikistan. Naar het vaak vergeten zuiden belanden we in Oost-Afrika, van Egypte tot diep in Soedan en Ethiopië. Ik noem deze landen omdat ze in het verleden deel uitmaakten van dezelfde stromen van handel en migratie. Europa kan erin rondtollen. Niet zelden zijn het gebieden waar kale landschappen overheersen: steenvlakten, woestijnen, bergriffen, stofwolken, leegte.
Je zou het willen ontsluiten, geschikt maken, opnemen in de vaart der volkeren.
Precies hierin schuilt een hardnekkig Westers misverstand.

In termen van landsbestuur kan worden gesteld dat nagenoeg nergens in deze uitgestrekte gordel sprake is van democratie zoals wij die voor ons zien. Wel zijn er her en der experimenten, al dan niet vrijwillig geïmporteerd uit het Westen. Hierbij is gepoogd om bepaalde democratische kenmerken als een rechtsstaat, kiesrecht voor ieder van zekere leeftijd, vrije nieuwsgaring, vrijheid van kritiek en meer in te voeren. De resultaten zijn doorgaans mager en tijdelijk.
Israël mag als uitzondering worden genoemd, tenminste voorlopig. Landschappelijk zowel als bestuurlijk is ook voor deze ministaat de spreekwoordelijke woestijn niet ver weg.
Het kan niet anders, of geografie en bestuursvorm hebben iets met elkaar te maken.

Terug naar de meedogenloze leegte van het enorme Midden-Oosten. In het Westelijke wereld bestaat (vooral bij de Amerikanen) slechts een marginale kennis van de actuele situatie. Laat staan dat er besef is van een verleden, zeg maar: waar dit heden vandaan komt. Dat krijg je met slecht onderwijs, kortzichtig nationalisme, entertainment in elke vorm en Tik Tok gekakel. En met welvaart, waarin al snel de knopen worden geteld. Naïviteit en desinteresse zijn standaard, ook hier te lande. Zelfs van Oekraïne ligt bijna niemand wakker en dit oorlogsgebied ligt bijna om de hoek.

Op het niveau van een landkaart ziet het Midden-Oosten eruit als een willekeurig ander gebied. Alles is opgedeeld in naties, landen met grenzen, steden en zo verder, voorzien van een naam. Je kan jezelf op de hoogte stellen van het aantal inwoners en het BBP. Onwillekeurig rijst de vraag waarom het daarginder politiek altijd moeilijk moet. Er woedt voortdurend wel ergens oorlog, mensen komen in klimaatproblemen, er wordt honger geleden en vrouwen hebben niets in de melk te brokkelen. De gedachte rijst, dat ze er daarginder weinig van bakken. Eigenlijk zijn wij superieur en eigenlijk is een woord dat altijd weggelaten kan worden.

In Europa wordt als vanzelfsprekend gedacht in termen van democratisch georganiseerde nationale staten. Met een erkend centraal bestuur op basis van verkiezingsuitslagen en functionerende instituten naar het aloude model van de trias politica, de scheiding der machten. We gaan bovendien uit van wat je de landstaal mag noemen. Zoals bij onze oosterburen Duits wordt gesproken, spreken Fransen Frans, Spanjaarden Spaans en Finnen spreken Fins.
Alleen al in Iran zijn tenminste 10 hoofdtalen, net als in Syrië. In Pakistan loopt het aantal lokale talen naar de 70 of 80. Waar taal een piketpaal voor nationale identiteit is, reikt hier de consensus niet ver.

Nationale staten zijn een betrekkelijk jong fenomeen. Nog niet zo heel lang geleden bestond bijvoorbeeld Duitsland uit een rommeltje van vorstendommen, graafschappen en kerkelijke enclaves. Een keizer stond aan het hoofd van een amorf Heilig Rooms Rijk. Bijna nergens bestond kiesrecht. De machtshiërarchie was overal verticaal. Waar de koloniale taart opgedeeld was, begonnen naties elkaar de hersens in te slaan. Twee verwoestende wereldoorlogen waren het gevolg.
In het zuiden van de Verenigde Staten werd lang ongestraft jacht op zwarten gemaakt om ze een lesje te leren. Slavernij was pas afgeschaft in 1865! Vandaag is er ICE als presidentiële militie om migranten bijeen te drijven en uit te zetten. Democratie en medemenselijkheid zijn verschillende zaken. En waar ontstonden communisme en fascisme? Het Westen hoeft niet zo hoog van de toren te blazen.

Het uitgestrekte gebied van wat we verstaan onder het Midden-Oosten kent een onafzienbare geschiedenis. Wie de landkaart erbij pakt, zal in eerste instantie mogelijk niet op die gedachte komen. Ook hier zijn immers natiestaten met een bestuur, steden, havens en rivieren. Wat is daar bijzonder aan? Sommige grenzen roepen wel vragen op, waar ze getrokken lijken met een liniaal. De gangbare verklaring luidt: dat ligt natuurlijk aan brute besluiten van vooral Engelse en Franse koloniale bezetters! We zijn onderhand zo arrogant en decadent dat we de schuld van het wereld-falen exclusief aan onszelf toeschrijven. Je reinste Eurocentrisme. De potloodstrepen hebben hiermee inderdaad te maken, maar als bezetter verschijnt Europa pas laat in het gebied, namelijk in de nasleep van WO I, dus na 1918. Reden voor intensieve bemoeienis lag aan het instorten van het Ottomaanse Rijk, waar Turkije in dit conflict de zijde van verliezend Duitsland had gekozen. Turkije werd toen al langer de zieke man van Europa genoemd. Het ingestorte Ottomaans Rijk kende een enorme omvang. Grote gebiedsdelen zaten ineens zonder centraal gezag, reden voor het Westen om deze machtsleemte in te vullen middels ijlings geconstrueerde protectoraten, inderdaad onder Frankrijk en Groot-Brittannië. Alles beter dan anarchie, moet de gedachtegang zijn geweest.

Het Ottomaanse Rijk, met een forse uitloper in de Balkan, was de opvolger van Byzantium, bij ons beter bekend als Constantinopel, dat tegenwoordig Istanboel heet. De stad was het laatste bolwerk van het Byzantijnse Rijk, dat in 1453 onderging tegen de Turken ofwel Ottomanen. Dieper in de geschiedenis zien we in hetzelfde gebied het Oost-Romeinse Rijk, het Perzische Rijk (Darius, Xerxes) en het Griekse Rijk (Alexander).
Op grond van de enorme lege afstanden, geografische omstandigheden en de hardheid van het leven, ontstonden hier nooit nationale staten zoals wij die kennen. Er lag een onmetelijk en wreed terrein waar clans, families en stammen zich handhaafden. Overheersing door een overkoepelend gezag kon alleen slagen door het tribale karakter van de lokale bevolking te respecteren. Waar het desondanks tot opstand kwam, werd hardhandig ingegrepen, waarna de rust wederkeerde. Alle genoemde Imperia kenden dan ook een losse structuur met betrekkelijk veel rechten op lokaal niveau. Binnen de stammen heerste doorgaans een tamelijk egalitaire sfeer. Democratie kent meerdere vormen. Waar een Rijk onderging, had dit gewoonlijk te maken met wanbestuur en decadentie in het machtscentrum en/of door invallen van buitenaf. Dan nog verliep het proces veelal traag. Definitieve ineenstorting kon honderden jaren op zich laten wachten.

In de afgelopen halve eeuw hebben verschillende machthebbers van buitenaf zich de tanden stukgebeten op dit gigantische gebied. Ik noem als recente voorbeelden de hopeloze Russenoorlog in Afghanistan* en de chaos die de Amerikanen veroorzaakten in Irak*.
Deel van het probleem was, dat gedacht werd aan een omschreven vijand die verslagen kon worden. De Russen stuitten evenwel op ongrijpbare groepjes strijders en op het gegeven dat er weliswaar een formele grens tussen Afghanistan en Pakistan bestaat, maar dat de echte grens veel diffuser is. De stamgebieden hebben hun eigen grenzen.
De Amerikanen peuterden Saddam uit zijn hol*, maar veroorzaakten een burgeroorlog door de Soennieten in overheidsdienst (met name de strijdkrachten) op onbehouwen wijze te vervangen door Sjiieten. De Amerikanen droegen hiermee stevig bij aan het ontstaan van Islamitische Staat. Dit door wraakzucht gedreven leger werd mede gevormd door ontslagen Iraakse (Soennitische) militairen. Wapens waren op voorhand overal ingegraven. Saddam was zonder twijfel een vloek voor de mensheid, maar mogelijk alles bijeen minder erg dan het alternatief: anarchie en burgeroorlog.

Op Europese bodem beleefden we in de jaren ’90 oorlogen in Joegoslavië*, erfgenaam van een 400-jarige Turkse (Ottomaanse) overheersing. Partizanen bevrijdden het land grotendeels op eigen kracht van de Nazi’s. Zij schaften het Koningschap af. Maarschalk Tito trok de macht naar zich toe en regeerde als dictator. Na zijn dood herleefde een oude chaos die op basis van etniciteit en religie uitdraaide op moord en doodslag. In wezen betrof het een stuiptrekking van het opgedoekte Ottomaanse Rijk. Niet voor niets beriepen de oorlogshitsers zich op eeuwenoude rechten en openstaande rekeningen.

Donald Trump toont, dat van eerdere Amerikaanse fouten niets is opgestoken. Wat kan je ook verwachten van een sjoemelende projectontwikkelaar. Aan zijn zijde figureert de rechtlijnige Minister van Oorlog Hegseth, die uitsluitend kan denken in bommen en granaten. Trump dreigde de oude beschavingskern Iran (Perzische Rijk) wel even naar het Stenen Tijdperk te bombarderen, een regime-change te bewerkstelligen en gevaarlijk nucleair materiaal in beslag te nemen. Het zou de zoveelste oorlog zijn die hij won, althans in zijn megalomane verbeelding. Het Amerikaanse fiasco wordt pijnlijk geïllustreerd door het na 9 maanden teruggehaalde vliegdekschip* dat nu ligt afgemeerd bij het Thaise Pattaya, om de uitgeputte bemanning in staat te stellen zich eens flink te bezuipen en een SOA op te halen bij de ijlings opgeschaalde seksindustrie*. Zelfs het schip zelf, dat geen treffer incasseerde, toont gehavend. Vertel ik er even bij dat Trump nooit diende als militair. Zoals van bijna alles heeft hij ook van militaire zaken de ballen verstand.

Het Midden-Oosten is een gebied met een duizenden jaren oude geschiedenis. Bakermat van beschavingen, handelsroute van China tot diep in de Sahara en Europa. Bindende factor vormen de genoemde opeenvolgende Rijken. Hierin ontbrak nationale entiteit in de vorm van staten, met haar bijkomende neiging tot superioriteitsdrang. De Rijken slaagden er vooral in om anarchie te voorkomen. Lokale praatjesmakers kregen lik op stuk. De Perzische koning Xerxes* liet een van zijn satrapen (provinciale gouverneur) arresteren op grond van wangedrag. Van diens afgestroopte huid liet hij een stoelzitting maken. Hierop mocht de volgende satraap zijn taken uitvoeren.

Is er hoop op verandering, op stabiliteit of zelfs een langdurende vrede?
Misschien. Je mag je afvragen in welke richting. Oude structuren zijn sterk en het Westen kenmerkt zich door ongeduld en een neiging tot geweld. Voorwaarde voor verbetering is, te erkennen dat democratie naar Westers model in het Midden-Oosten breed als ongewenst wordt beschouwd. Wij zullen onze morele principes ten aanzien van regimes moeten inruilen voor pragmatisme. Er zit weinig anders op en er lijkt enige haast bij. Want een hier niet eerder genoemde grootmacht timmert actief aan deze weg: China.
Dit eveneens eeuwenoude Rijk bouwt gestaag aan eerherstel*, onder meer met een nieuwe variant van de Zijde Route. Dit is niet langer een stoffig pad voor kamelen en ezels. Het is een doordachte constructie van moderne steunpunten en transportverbindingen, een permanente campagne voor het kweken van goodwill in aanpalende gebieden en het stilzwijgend opbouwen van militaire macht.
China is pragmatisch en hangt nergens de moraalridder uit. Let wel: het is een autocratie, een centraal georganiseerde macht die (vooralsnog intern) geen flauwekul verstaat. Wie in de weg staat (zoals de Oeigoeren) zal er van lusten.

En Israël, die parel van democratie en westerse gezindheid? Onder invloed van de orthodoxe geestelijkheid dreigt het land snel weg te zakken naar een theocratie, in de vorm van een Joodse Apartheidsstaat. Lieden als Smotrich en Ben Gvir staan voor een Greater Israël, dat reikt tot ergens halverwege Saoedi-Arabië, zich beroepend op natuurlijke en historische rechten. Voor Palestijnen is in hun ogen geen plek. Zelfs is meermalen van regeringswege verklaard dat Palestijnen geen mensen zijn. Zolang het land financieel en militair wordt gesteund door de Amerikanen (militaire belangen) en de meeste Europese landen (schuldgevoel vanwege de Holocaust), zal dit voortgaan.
Desondanks acht ik het project uiteindelijk kansloos. Het risico is reëel, dat het land verwikkeld raakt in een identiteitscrisis, met geweld dat excessief kan uitpakken.

Het is onwaarschijnlijk, dat de bestuurlijke situatie in het Midden-Oosten op afzienbare termijn zal democratiseren naar Westers model. We mogen al tevreden zijn met stabiele autoritaire regimes*. Wellicht zal zich ooit een nieuwe grootmacht aandienen, die de moderne nationale staten opheft of tenminste inperkt en als vanouds lokale belangen in de hand kan houden. Welk Nieuw Rijk* zich ook zal aandienen, democratisch bestuur naar Europees voorbeeld is ondenkbaar. Stofwolken zullen blijven rondrazen, de half-nomadische stammen en clans in het gebied blijven weerbarstig, bergruggen scheiden de vlakten en de stenige leegte is onaantastbaar.

Monk, 5 september 2026

Foto: Monk

• Russenoorlog in Afghanistan: 1979-1989.
• Oorlog VS (+UK) tegen Irak: 1991-2011
• Arrestatie Saddam Hoessein: december 2003
• Joegoslavie: Koninkrijk in 1918, Republiek vanaf 1945 in kielzog einde WO II
• USS Abraham Lincoln
• In Pattaya zouden circa 17.000 prostituees rondlopen
• Koning Xerxes, 519-465 BC, Perzische Rijk, dynastieën van 559 BC tot 1979 (Pahlavi).
• Eerherstel China wegens vernederende Opiumoorlogen met de Britten, 1839-1860
• Min of meer stabiele autocratieën als Saoedi-Arabië en Turkije.
• Nieuw Rijk: Turks, Iraans, Chinees.